Bu, necə baş vermişdi? – Qərbi Azərbaycandan azərbaycanlıların deportasiyasının faciəli xronikası

Xalqların deportasiyası problemi dünya tarixinin davam edən faciələrindən biri olaraq qalır.

Azərbaycan xalqı üçün bu faciə XX əsr boyu Qərbi Azərbaycandakı tarixi torpaqlardan ardıcıl şəkildə qovulma ilə bağlı olub.

Azərbaycanın Dövlət Arxivində azərbaycanlıların indiki Ermənistan ərazisindəki qədim torpaqlarından deportasiyası faktlarını əks etdirən sənədlər saxlanılır.

Təkcə ötən əsrdə azərbaycanlılar dörd dəfə - 1905, 1918–1920, 1948–1953, 1988–1992-ci illərdə doğma torpaqlarından zorla qovulublar.

Bu tarixlərin hər birinin arxasında doğma ocaqlarını tərk etməyə məcbur olan insanların faciəvi taleləri dayanır.

1905-1906-cı illər

Hələ XX əsrin lap əvvəllərində - 1905-ci ildə Bakıda, İrəvanda, Naxçıvanda, Zəngəzurda, Qarabağda, Gəncədə, Tiflisdə və digər yerlərdə yaşayan azərbaycanlılara silahlı hücumlar edən, onları bu ərazilərdən çıxaran ermənilər say üstünlüyünə nail olmaq istəyirdilər.

1918–1920-ci illər

1918–1920-ci illərdə Ermənistanın azərbaycanlı əhalisinin soyqırımı və deportasiyasının əsas səbəbi ermənilərin mifik "Böyük Ermənistan" yaratmaq planları olub.

Ərazi əldə etmə istəyi, mədəni üstünlük ideyası və yaşayış ərazisi üzərində "xüsusi hüquqlar" iddiası erməni mühitində total xarakter aldı. Erməni şovinistləri hesab edirdilər ki, "Böyük Ermənistan" silah gücü ilə qəbul etdirilə, azərbaycanlıların xarabalıq və qan yığınları üzərində qan və dəmirlə bərqərar edilə bilər.

"Böyük Ermənistan" üçün yaşayış məkanı yaradılması planının həyata keçirilməsi - əvvəlcə Osmanlı ərazilərində, 1918–1920-ci illərdə isə Azərbaycan torpaqlarında - başlanğıcdan azərbaycanlıların soyqırımı ilə müşayiət olunurdu.

1918-ci ilin mayında yeni yaradılmış erməni dövlətinin tərkibinə daxil olacaq İrəvan quberniyasının qəzalarındakı faciəvi hadisələr, demək olar ki, Bakı quberniyasındakı hadisələrlə eyni vaxtda başladı; həmin ilin martında bolşevik-daşnak birləşmələri burada azərbaycanlı əhalinin soyqırımını həyata keçirmişdilər.

Birinci Dünya müharibəsi dövründə Şərqi Anadoluda türk-müsəlman əhalisinin məhv edilməsi təcrübəsinə malik olan silahlı erməni dəstələri Qafqaz cəbhəsini tərk edən rus ordusu ilə birlikdə geri çəkilərək, 1918-ci ilin əvvəlində İrəvan quberniyasının azərbaycanlılardan təmizlənməsi üçün bir sıra silahlı aksiyalar həyata keçirdilər.

Azərbaycanlı əhaliyə qarşı zorakılığın miqyası haqqında tam təsəvvür əldə etmək üçün "1918-ci ilin martına qədər İrəvan quberniyasında dağıdılmış və sakinləri tərəfindən tərk edilmiş müsəlman (azərbaycanlı) kəndlərinin siyahısı" ilə tanış olmaq kifayətdir. Bu siyahıya İrəvan quberniyasının İrəvan, Sürməli, Üçkilsə və Yeni Bəyazid qəzaları üzrə erməni silahlı dəstələri tərəfindən dağıdılmış və bunun nəticəsində müsəlman (azərbaycanlı) əhali tərəfindən tərk edilmiş 199 kəndin adı daxil idi.

Dinc sakinlərin amansız qətlləri, qanlı divantutmalar, hədə-qorxu, təşviş yaradan şayiələr - bütün bunlar ermənilər tərəfindən yerli əhalini babalarının və ulu babalarının əsrlərlə yaşadığı torpaqlardan getməyə məcbur etmək üçün işə salınmışdı. Beləliklə, süni şəkildə ermənilərin sıx yaşadığı ocaqlar yaradılırdı və bunlar Türkiyədən erməni axını hesabına tədricən artır və genişlənirdi.

1918-ci ilin mayın sonunda İrəvan quberniyası ərazisində sahəsi ilkin olaraq 10 min km-i keçməyən erməni dövləti yaradıldıqdan sonra soyqırımı siyasəti artıq dövlət səviyyəsində həyata keçirilməyə başladı. Halbuki Osmanlı ilə bağlanmış 1918-ci il 4 iyun tarixli Batum müqaviləsinə əsasən Ermənistan hökuməti burada yaşayan müsəlmanların (azərbaycanlıların) təhlükəsizliyini və azad inkişafını təmin edəcəyi, onların ana dilində təhsil almaları və dini ayinləri icra etmələri üçün şərait yaradacağı barədə öhdəlik götürmüşdü.

Azərbaycan Milli Şurasının 1918-ci il mayın 29-da İrəvan şəhərinin paytaxt kimi Ermənistana güzəştə gedilməsi barədə qəbul etdiyi qərar İrəvanın müsəlman (azərbaycanlı) əhalisinin taleyində olduqca faciəvi iz buraxdı. Qafqaz təqviminin məlumatına görə, 1916-cı il yanvarın 1-nə şəhərdə 12 605 azərbaycanlı yaşayırdı.

1948–1953-cü illər: sovet dövründə deportasiya

Siyasi quruluşun dəyişməsi azərbaycanlıların Ermənistandan qovulmasını dayandırmadı. Sovet dövründə deportasiya artıq mütəşəkkil dövlət xarakteri aldı.

1948–1953-cü illərdə 150 mindən çox azərbaycanlı Ermənistan SSR ərazisindəki qədim torpaqlarından zorla qovuldu. Minlərlə insan, o cümlədən qocalar və uşaqlar köçürülmənin ağır şəraitinə, iqlimin kəskin dəyişməsinə, fiziki sarsıntılara və mənəvi iztirablara dözməyərək həlak oldular.

Bu proses İkinci Dünya müharibəsindən sonra güclənərək SSRİ dağılana qədər daimi tendensiya formasını aldı.

Azərbaycanlıların Ermənistan SSR-dən Azərbaycan SSR-in Kür-Araz ovalığına köçürülməsi haqqında qərar SSRİ Nazirlər Sovetinin 1947-ci il 23 dekabr tarixli, Stalinin imzaladığı qərarı ilə qəbul edilmişdi. Fərmana əsasən, 1948–1950-ci illər ərzində Ermənistanın 100 min nəfərlik azərbaycanlı əhalisinin köçürülməsi nəzərdə tutulurdu.

Xalq Təsərrüfatı Uçotu İdarəsinin və Ermənistan SSR Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin məlumatına görə, 1948-ci ildə köçürmə başlamazdan əvvəl Ermənistanda 25 min azərbaycanlı ailəsi və ya təxminən 110 min azərbaycanlı yaşayırdı. Onlardan yalnız 9 min ailə - 35 min nəfər aran rayonlarında, qalan 75 min nəfər isə Ermənistan SSR-in dağlıq rayonlarında yaşayırdı.

Azərbaycanlıların deportasiyasının səbəbi guya ABŞ-də, Avropada, Yaxın Şərq ölkələrində yaşayan ermənilərin Ermənistana köçmək istəyi olub. Qərara əsasən, azərbaycanlı əhalinin köçürülməsi nəticəsində boşalan yaşayış evləri xaricdən gələn ermənilərin yerləşdirilməsi üçün istifadə olunurdu.

Azərbaycanlılar faktiki olaraq öz tarixindən, mədəni irsindən, ata-babalarından miras qalmış ocaqlarından və torpaqlarından məhrum edilirdilər. Faktlar göstərir ki, Ermənistandan planlaşdırılan sayda azərbaycanlı ailəsinin müəyyən edilmiş müddətdə köçürülməsini həyata keçirmək mümkün olmayıb.

Buna görə də 1950-ci il sentyabrın 6-da SSRİ Nazirlər Soveti "1951–1955-ci illərdə Azərbaycan SSR-in Kür-Araz ovalığındakı kolxozlara köçürülmə haqqında" yeni qərar qəbul edir. Həmin qərara əsasən, göstərilən müddətdə Ermənistan SSR-dən 15 min azərbaycanlı ailəsinin köçürülməsi planlaşdırılırdı. Beləliklə, Moskva köçürmə kampaniyasının müddətini uzatmaqla əvvəlki - 1947-ci il 23 dekabr və 1948-ci il 10 mart tarixli qərarlarla müəyyən edilmiş 100 min nəfərlik arzuolunan rəqəmə nail olmağa çalışırdı.

Azərbaycan SSR kənd təsərrüfatı naziri İlyas Abdullayevin 1953-cü il 13 oktyabr tarixində Azərbaycan KP MK-nın katibi İmam Mustafayevə və respublika Nazirlər Sovetinin sədri Teymur Quliyevə göndərdiyi məktubdan göründüyü kimi, 1948–1953-cü illərdə Ermənistan SSR-dən Kür-Araz ovalığına 11 914 təsərrüfat (53 min nəfər) köçürülüb. Söhbət məhz deportasiyadan gedirdi, çünki proses köçürülən azərbaycanlıların əksəriyyətinin istəyi nəzərə alınmadan həyata keçirilirdi. Bu, on minlərlə insanın adət etdiyi həyat tərzini dağıdaraq onları yeni şəraitə, yeni həyata, yeni məşğuliyyətlərə uyğunlaşmağa məcbur etdi.

1953-cü ildə Stalinin ölümündən sonra deportasiya öz şiddətini itirdi; bu, bir tərəfdən sovet hakimiyyətinin azərbaycanlıların "köçürülmə planlarını" müəyyən edilmiş müddətdə və sayda yerinə yetirməməsi ilə, digər tərəfdən isə xaricdəki həyatını sovet Ermənistanında qarşılaşdıqları ağır sosial-məişət şəraiti ilə dəyişmək istəyən ermənilərin sayının kəskin azalması ilə bağlı idi.

Buna baxmayaraq, azərbaycanlıların qovulması SSRİ dağılana qədər tədricən daimi tendensiya formasını alırdı.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin 1997-ci il 18 dekabr tarixli fərmanı ilə ilk dəfə olaraq azərbaycanlıların 1948–1953-cü illərdə Ermənistandan deportasiyasına siyasi-hüquqi qiymət verildi.

1988–1992-ci illər

Azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandan sonuncu faciəvi deportasiyası zaman baxımından Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının başlanğıcı ilə üst-üstə düşdü və buna görə də xüsusi amansızlığı ilə seçildi.

Azərbaycanlılar üçün vəziyyətin çıxılmazlığı onunla bağlı idi ki, deportasiya Ermənistanın inzibati və hüquq-mühafizə orqanlarının birbaşa iştirakı ilə həyata keçirilirdi və həmin orqanlar öz cinayətkar hərəkətlərini azərbaycanlıların yaşadığı torpaqların "tarixən ermənilərə mənsub olması" ilə izah edirdilər.

Ermənistandan olan azərbaycanlı qaçqınların əsas hissəsini əsrlərlə əcdadlarının yaşayıb-işlədiyi doğma torpaqlarını tərk etməyə məcbur olan kəndlilər təşkil edirdi. Ermənistandan qovulmuş həmvətənlərimizin yalnız kiçik bir faizini paytaxtın və kiçik sənaye şəhərlərinin sakinləri təşkil edirdi.

Deportasiya başlandıqdan sonra Ermənistanın müxtəlif rayonlarından onlarla azərbaycanlı nümayəndə heyəti, minlərlə vətəndaş fərdi qaydada ali hakimiyyət orqanlarına, partiya və hökumət rəhbərlərinə müraciət edərək, özlərinə qarşı zorakılıq aktları barədə narahatlıqla məlumat verir, bu cür özbaşınalığın qarşısının alınmasına çağırırdılar. Alçaldılmış və təhqir edilmiş, yaxınlarını və ata ocağını itirmiş bu insanlar ədalət gözləyirdilər. Lakin bütün bu müraciətlər cavabsız və hər hansı reaksiyasız qalırdı.

Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin məlumatına görə, 1988-ci il dekabrın 2-nə respublikada Ermənistandan olan qaçqınların sayı artıq 78 min nəfəri keçirdi.

1989-cu ildə keçirilmiş SSRİ Ümumittifaq əhali siyahıyaalınmasının məlumatına görə isə, Ermənistan SSR-də hələ də 84 860 azərbaycanlı yaşayırdı ki, onlar da 1990-cı ilədək Ermənistan SSR-i tərk etdilər.

1988-ci ilin aprel–may aylarında azərbaycanlıların Ermənistandan kütləvi deportasiyası prosesi ən yüksək səviyyəyə çatdı - yerli azərbaycanlı əhalinin total qovulması zorakılıq, qətllər və qarətlərlə müşayiət olunurdu.

1988-ci ilin sentyabr ayının sonuna Ararat vadisində bir nəfər də olsun azərbaycanlı qalmadı və Ermənistan hakimiyyəti özünü uca səslə "türksüz respublika" elan etdi; bundan sonra 1989-cu il ərzində əcdadlarının torpağında hələ də qalmış və bir vaxtlar indiki Ermənistan əhalisinin təxminən 90 faizini təşkil etmiş bütün azərbaycanlı əhali qovuldu.

Ümumilikdə, 1988–1992-ci illər ərzində Qərbi Azərbaycanın 185 yaşayış məntəqəsindən 250 mindən çox azərbaycanlı Ermənistan hakimiyyəti, "Qarabağ" və "Krunk" komitələri tərəfindən doğma torpaqlarından zorla qovulmuş, deportasiya və təqiblərə məruz qalmış, 216 azərbaycanlı xüsusi amansızlıqla qəsdən öldürülmüşdür.

Bundan sonra bütün Ermənistan ərazisində azərbaycanlılara məxsus dini, memarlıq və tarixi abidələrin hərtərəfli məhv edilməsi və saxtalaşdırılması, toponimlərin total şəkildə dəyişdirilməsi başlandı.

Göstərilən faktlarda beynəlxalq və daxili qanunvericilikdə əks olunmuş cinayət əlamətlərinin olması ilə əlaqədar Azərbaycan Respublikasının Baş Prokurorluğunda Cinayət Məcəlləsinin 103-cü (soyqırımı), 107-ci (əhalinin deportasiyası və ya məcburi köçürülməsi), 109-cu (təqib), 120.2.4-cü (xüsusi amansızlıqla qəsdən adam öldürmə), 120.2.7-ci (iki və ya daha çox şəxsi öldürmə) maddələri ilə cinayət işi başlanılıb.

***

Deportasiyalar tarixi - doğma evlərini və nəsillərinin bağlı olduğu torpaqları tərk etməyə məcbur olmuş yüz minlərlə həmvətənimizin faciəsidir.

Deportasiyalara dair məlumatların sistemləşdirilməsinin davam etdirilməsi, sənədli şəhadətlərin qorunması, qurbanların talelərinin və adlarının müəyyən edilməsi bu hadisələrə dair tarixi yaddaşın qorunması işinin bir hissəsi olaraq qalır.

Deportasiya haqqında yaddaş yalnız keçmiş barədə yaddaş deyil. Bu, Azərbaycanın ictimai və tarixi həyatının bir hissəsi olaraq qalmaqda davam edən insan talelərinin, tarixi irsin və hadisələrin sənədli qeydiyyatıdır.