Elmin sehrindən doğan İXTİRALAR - FOTO/VİDEO

Lev Termen – rus ixtiraçısı, akustik fizik və musiqiçi, Stalin repressiyasının qurbanı, dünyada ilk televiziya qurğusunun yaradıcısı və müasir elektron musiqinin atası haqqında nə bilirik?

Lev Termenin həyatını fantastik adlandırmaq olar – Çarli Çaplin, Albert Eynşteyn, İsadora Dunkan, Bernard Şou ilə əlaqələri, Lenin və Rokfellerlə görüşləri, Tupolev və Korolevlə birgə fəaliyyəti.

Lev Termen – uşaqlığı və gəncliyi

Qədim Fransız Terminlər ailəsinin gerbində mənalı bir şüar var: “Pas plus et pas moins” – “Nə çox, nə də az”. Böyük Fransa İnqilabı zamanı Terminlərdən biri Rusiyaya qaçır vəb bir əsr sonra, 1896-cı ildə bu nəsildən Sankt-Peterburqda Leo adlı bir oğlan uşağı dünyaya gəlir.

Valideynləri övladlarının qabiliyyətlərinin inkişafında fəal iştirak edirlər. Onlar Termenin yüksək səviyyəli təhsil alması üçün onun arzusuna uyğun mənzildə fizika laboratoriyası, sonra isə ev rəsədxanası qurur, əlavə olaraq, violonçel dərsləri almasına dəstək olurlar. Lev Sankt-Peterburq Birinci Kişi Gimnaziyasında oxuyur, və üçüncü sinifdə fizika ilə maraqlanmağa başlayır, dördüncü sinifdə təhsil alarkən fizika dərsində “Tesla tipli rezonans” nümayiş etdirir. Termen gimnaziyanı gümüş medalla bitirir.

Levin müxtəlif sahələrə maraqları ona gətirib çıxarır ki, 1916-cı ildə Konservatoriyanı violonçel ifaçısı kimi bitirir və daha sonra Petroqrad Universitetinin Fizika-Riyaziyyat fakültəsinə daxil olur, burada eyni vaxtda iki ixtisas: fizika və astronomiya ixtisasları üzrə təhsil alır. İnqilabdan əvvəl o, zabit məktəbini bitirdiyinə görə, Rus Ordusunun elektrik batalyonuna çağrılır, burada güclü bir radiostansiya quraraq radio kəşfiyyatı ilə məşğul olmağa başlayır.

Təçassız musiqi aləti və ya elmin sehrli ixtirası

1920-ci ildə Lev Termen Petroqradda yeni yaradılmış Fizika-Texnika İnstitutunda professor A.F.İoffenin yanında elmi fəaliyyətlə məşğul olmağa başlayır. Gənc alim orada qazların dielektrik keçiriciliyini tədqiq edir. Tədqiqatın nəticəsində Termen başa düşür ki, hava bir kondensatora çevrilə bilər və kondensatorun tutumunun dəyişdirilməsi, öz növbəsində, elektrik vibrasiyaların tezliyinə təsir göstərə bilər. Beləliklə, alim qazların dielektrik keçiriciliyini öyrənən qurğunu dünyada ilk təmasda olmayan elektrik musiqi alətinə çevirir.

Cihaz iki antena ilə təchiz olunmuş bir korpusdan ibarət idi. Dizayn iki generatordan ibarət olmaqla, biri dəyişən tezlikli idi. Əllər birinci antenanın yaxınlığında hərəkət etdikdə, “hava” kondensatorunun tutumu dəyişir, bu da öz növbəsində generatorun tezliyinə təsir edir. İkinci antenanın yanında əlin hərəkəti amplituda nəzarət etməyə imkan verir.

İxtiraçı alətinə “Termenvoks” (“tereminin səsi”) adını verir.

Termen Kremldə və qastrollarda

Yeni icad olunan musiqi aləti Lenini çox maraqlandırır və bu məsələ ilə bağlı Lev Sergeeviç Kremlə çağrılır. Orada Termen Saint-Saensın “Qu quşu” əsərini ifa edir. Alətdən təsirlənən Lenin onu özü sınaqdan keçirmək qərarına gəlir və ixtiraçının köməyi ilə Qlinkanın “Lark” əsərini ifa edir.

Lakin cihazın ikinci versiyası olan “elektron qoruyucu” (təmassız təhlükəsizlik siqnalları üçün cihaz) dünya proletariatının liderinin diqqətini daha çox cəlb edir. Cihazın antenasını pəncərə çərçivəsində və ya qapıda gizlətmək kifayət idi ki, hər hansı bir təhlükə yaxınlaşdıqda, “elektron mühafizəçi” tükürpədici “fəryad” qoparsın.

Cihazın təqdimatından sonra o, dövlət başçısının tapşırığı ilə dərhal Dövlət Bankında, Qiymətli Metallar və Qiymətli Daşlar Dövlət Fondunda və Ermitajda quraşdırılır.

Lenin, Termenin bütün ölkə ərazisində qastrola çıxmasına icazə verir. O, Moskva, Petroqrad, Yaroslavl, Minsk, Nijni Novqorod və Rusiyanın digər şəhər və kəndlərində 150-dən çox ustad dərsi və konsertlər verir. Yeni icad olunan musiqi alətinin müşayəti ilə orkestr üçün yazdığı ilk simfonik əsərin premyerası 1924-cü ilin mayında Petroqradda olur. Həmin dövrdə qəzetlər yazırdı: “Termenin ixtirası şumu əvəz edən musiqili traktor kimidir”.

Lev Termen – elektron televizor qurğusunun yaradıcısı kimi

Konsertlərlə eyni vaxtda Lev Termen Fizika-Texnika İnstitutunda işləyir və həmin dövrdə Politexnik İnstituta daxil olur. Elmi rəhbəri İoffe ona dissertasiyası üçün gözlənilməz və hətta fantastik bir mövzu verir: “Elektrik uzaqgörən cihaz”. İoffe onun parlaq aspirantının istənilən tapşırığın öhdəsindən gələcəyinə inanır, Termen onu yanıltmır. Termen görüntünün məsafəyə “simsiz” ötürülməsini təmin edən cihazın işləyən prototiplərini yaradır və nümayiş etdirir.

Beləliklə, 1926-cı ildə Termen ilk elektron televiziyanı təqdim edir.

Bu sensasiyalı icadın müəllifi yenidən Kremlə çağırılır və partiya funksionerləri heyrətdən donub qalırlar. Kreml otağından əyləşərək ekranda Stalinin Kremlin həyətində gəzişməsini izləmək həmin dövr üçün heyranedici təqdimat idi. Məlumatlara görə, texnologiya möcüzəsi dövlət sirri elan edilir və ölkə rəhbərliyi ondan necə istifadə edəcəyini düşünərkən Amerika vətəndaşı Vladimir Zvorıkin televiziyanı yaradan alim kimi dünya tarixinə düşür. Vladimir Zvorıkin ABŞ-a köçən rus mühaciri kimi 1923-cü ildə televiziyanın elektron prinsipi əsasında tətbiqini orada patentləşdirir. Və 1929-cu ildə ixtiraçı təsvirin qəbulu üçün vakuum borularını işə salır. 1936-cı ildə Zvorıkin laboratoriyasında praktik istifadə üçün uyğun olan ilk elektron televizor yaradılır.

Termenin adı da ixtirası kimi həmin dövrdə sirr kimi saxlanılır və unudulur. Yalnız 1980-ci illərdə alimin dissertasiyasının materialları ictimailəşdikdən sonra onun televiziya ixtirasındakı müəllifliyi tam təsdiqlənir.

Lakin Termen özü müsahibəsində özünü televiziyanın ixtiraçısı hesab etdiyini bildirir. O, “Keyboard Magazine”-ə verdiyi müsahibəsində deyir: “Mən həm də dünyada ilk televiziya cihazı ixtira etmişəm; bu, 1926-cı ildə idi”.

Lev Termenin beynəlxalq uğuru

1927-ci ildə Lev Sergeeviç sovet elmini və mədəniyyətini tərənnüm etmək üçün Frankfurt-Maynda keçirilən Beynəlxalq Sərgiyə göndərilir. Sərgidən sonra Termen öz təqdimatları ilə bütün Almaniyanı gəzir, məşhur London Albert Hallda və Paris Grand Operasında çıxış edir.

Albert Eynşteyn onun icadı haqqında yazırdı: “Kosmosdan sərbəst şəkildə çıxarılan səs tamamilə yeni bir fenomendir.”

Avropada başgicəlləndirici uğurdan sonra Termen dövlət xətti ilə Amerikaya göndərilir. O, bu səfərdə rəsmi olaraq Xalq Maarif Komitəsini təmsil edirdi. Ancaq başqa, gizli bir missiya var idi – Amerikanın həyat tərzi, siyasi elitanın planları haqqında məlumat toplamaq, hərbçilərlə, Amerika hərbi biznesinin nümayəndələri ilə görüşmək, onlara ixtiraları haqqında danışmaq və cavabında onların dediklərini dinləmək.

ABŞ-da elmin zəfəri

Lev Termenin Amerikadakı qastrolları görünməmiş həyəcan doğurur. Qəzetlər havadan çıxan sehrli musiqi haqqında başlıqlarla dolur. Termenin Nyu-Yorka gəlişi böyük təmtəraqla qarşılanır, o, ən böyük alimlərdən biri kimi tanınır və onun ixtirası radio ilə müqayisə edilirdi.

Terminin Carnegie Hall-da çıxışından sonra Amerikanın Radio Korporasiyası (RCA) onun aləti ilə maraqlanır və nəticədə bu şirkət ona Termenvoksların kütləvi istehsalı hüququ üçün 100 min dollarlıq nəhəng bir məbləğ təklif edir. Müqavilə 1929-cu il martın 12-də imzalanır və RCA dünyanın ilk elektron musiqi alətləri istehsalçısına çevrilir.

Amerikalı bəstəkar və Termenin tərcümeyi-halının müəllifi Albert Qlinski deyirdi: “Həmin an uzun bir səyahətin başlanğıcı idi ki, istənilən gənc mağazaya girib asanlıqla öz qrupu üçün elektron klaviatura ala bilərdi. RCA hiss edirdi ki, musiqili qonaq otaqları dövrünün sonu yaxınlaşır – və əllərini havada yelləyərək və ya melodiyanə fitlə tuta bilən hər kəs bu cihazdan istifadə edərək evdə musiqi ifa etmək imkanı əldə edəcəkdir”.

Termenin Nyu-York həyatı

Termen on il Nyu-Yorkda yaşayır. O, Kadillac alır və heç vaxt milyonçu olmasa da, elit ABŞ Milyonerlər Klubuna qəbul olunur. Onun Amerikada təmassız təhlükəsizlik siqnalizasiya sistemləri istehsal etmək üçün yaratdığı şirkət isə inkişaf edir və ona böyük qazanc və şöhrət gətirir.

Termen isə ixtiralar etməyə davam edir.

1930-cu ildə Termin elektron violonçel və ilk nağara dəstini – Ritmikonu yaradır. Bir il sonra o, Sing Sing və Alkatraz həbsxanaları üçün siqnalizasiya sistemləri üzərində işləməyə başlayır. O, Nyu Yorkun mərkəzində altı mərtəbəli evi 99 il müddətinə icarəyə götürərək, burada musiqi studiyası, instrumental emalatxanalar və laboratoriyalar açır, musiqiçilərə öz möcüzəli alətində ifa etməyi öyrədir.

Lev Termen Nyu-Yorkda çox qısa zamanda məşhurlaşır. 20-ci əsrin ən böyük musiqiçiləri – George Gerşvin, Maurice Ravel, Jascha Heifetz, Yehudi Menuhin, Sergey Raxmaninov- onun studiyasını ziyarət edirlər.

O, Eynşteynlə birlikdə musiqilər ifa edir- Eynşteyn skripkada, Termen isə termenvoksda…Musiqiçilər bir çox texniki məsələlərlə bağlı məsləhət almaq üçün ona müraciət edirlər.

Bundan əlavə o, Eynşteynin xahişi ilə ABŞ və SSRİ arasında transkontinental telefon əlaqəsi sistemini də yaradır və təqdim edir.

Nyu-Yorkun Mərkəzi Parkında keçirilən şənliklərdə toplaşan insanlar onu görən kimi ondan özünəməxsus bir fənd yerinə yetirməyi xahiş edirlər və Termin maqnit sahəsindən istifadə edərək müxtəlif obyektləri havada asılı qalmasını nümayiş etdirir.

1938-ci ildə Lev Sergeeviç qaradərili rəqqasə Laviniya Uilyamsla evlənir və xüsusilə onun üçün yeni bir musiqi aləti – “terpsiton” (bu ada Terpsichore – rəqs ilhamı və Theremin daxildir) yaradır. Bu alətdə antena kimi yerə qoyulmuş metal təbəqədən istifadə edilmişdi. Musiqi birbaşa rəqslə yaranırdı və balerinanın hər hərəkəti alətin ifasını şərtləndirirdi. Məşhur Aysadora Dunkan da terpsitonda rəqs edənlər siyahısındadır.

1938-ci ildə gözlənilmədən Termen Moskvaya çağırılır və o, kapitan köməkçisi kimi sovet gəmisi ilə Amerikadan gizli şəkildə ayrılır. Laviniya isə ümid edir ki, əri iki-üç həftəyə qayıdacaqdır. Tereminə isə həyat yoldaşının növbəti gəmi ilə Sovet İttifaqına yola salınacağını vəd edirlər. Lakin onlar bilmirdilər ki, bir daha bir-birlərini görməyəcəklər.

Tupolevin “şarashka”sında Levin ixtiraları

1939-cu ildə Lev Termen həbs edilir və 58-ci maddə ilə 8 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilir. O, tələyə düşmüş Fuko sayğacından istifadə edərək Kirovu öldürməyə cəhddə ittiham olunur. Həbsxana düşərgəsində Termin monorelsdə özüyeriyən avtomobil icad edir və tezliklə Tupolevin “şarashka” adlanan ərazisinə göndərilir.

Burada sonralar kosmik texnologiyanın məşhur müəllifi olan Sergey Korolev onun köməkçisi olur. Termen və Korolevin fəaliyyətlərindən biri də radio ilə idarə olunan pilotsuz uçuş aparatlarının – müasir qanadlı raketlərin prototiplərinin hazırlanması idi.

NKVD-nin məşhur “Şarashka”sında o, əks olunan infraqırmızı şüalardan istifadə etməklə dinlənilən otağın pəncərələrində şüşənin titrəyişlərini oxuyan məşhur “Buran” dinləmə sistemini işləyib hazırlayır. Bu, bir kilometrə yaxın məsafədə işləyən bir növ simsiz telefon idi.

Sovet pionerlərindən Amerika səfirinə “gizli dinləmə cihazı” hədiyyəsi

1945-ci ildə sovet pionerləri Amerika səfirinə – “faşizmə qarşı mübarizədə müttəfiqə dostluq əlaməti olaraq” – ABŞ-ın emblemi əks olunmuş və gizli Terminin gizli ixtirasını özündə gizlədən taxta suvenir təqdim edirlər. Batareya tələb etməyən və yüksək tezlikli rezonans əsasında işləyən ilk dinləmə cihazı olan Zlatoust endovibratoru təsadüfən aşkarlanana qədər yeddi il ərzində Amerika səfirinin kabinetindən bütün məlumatların dinlənilməsinə səbəb olub.

Suvenirin üzərinə bərkidilmiş və diqqət cəlb etməyən cihaz metal məftildən, boş rezonator kameradan və membrandan ibarət idi. Yeddi ildən sonra aşkarlanan bu cihazın nə olduğunu və necə işlədiyini anlamağa çalışan amerikalılar, yalnız bir il yarımdan sonra cihazın mikrodalğalı radiasiya ilə işə salındığını və onun mənbəyinin “böcəkdən” 100 metr radiusda ola biləcək hər bir şeydə, məsələn, səfirliyin qapısındakı bir avtomobildən təchiz edildiyini müəyyən edirlər.

Termen – elektron musiqinin ulduzu

Sərbəst buraxıldıqdan sonra Lev Termen mülki işçi kimi Şaraşkada qalır. 1956-cı ildə reabilitasiya olunduqdan sonra qırx il ərzində o, çoxsaylı təcrübələr aparsa da, əhəmiyyətli bir şey icad etmir. 1966-cı ildə təqaüdə çıxdıqdan sonra Moskvada Konservatoriyada dərs deyərək, Termovoks çalmağı öyrədir.

Onun dərslərinə isə yalnız bir neçə nəfər gəlirdi.

SSRİ-də onun icad etdiyi alətə önəm verilməsə də, Amerikada dəbə çevrilir və inkişaf etdirilərək yeni səviyyəyə çatdırılırdı. Alfred Hitchcock Termenvoksun qeyri-adi səslərini sevirdi. Onun “Spellbound” filmində və Robert Wise-in “The Day the Day the Earth Stood Still” elmi-fantastik trillerində məşum fəryadlar bu alətin köməkliyi ilə ifa olunub.

İlk sintezatorlardan birinin yaradıcısı Robert Muq, Termenvoksu bütün elektron musiqi hərəkatının ən böyük və ən mühüm təməl daşı adlandırırdı. 1960-cı illərdə The Beach Boys, “Good Vibrations” mahnısında əsas tembr kimi Termenvoksdan istifadə etmişdi.

Brian Eno, Jean-Michel Jarre, Led Zeppelin, The Beatles, Pink Floyd – onların hamısı Lev Termenin ixtirasından bəhrələnə və ona lazımi dəyəri verənlər idi.

Qeyd edək ki, Termen dünyanın ən məşhur adamları siyahısına daxil edilib.

Lev Sergeeviç 1993-cü ildə vəfat edəndə onun 97 yaşı var idi. O, gəncliyində ümid etdiyi kimi ölməz olmadı, amma uzunömürlülük üçün icad etdiyi hansısa resept onun işinə yaradı. Termin özü isə uzunömürlülüyün sirrinin soyadında olduğunu deyirdi: “Əgər soyadımı tərsinə oxusanız, “ölməz” deməkdir”.

Lev Termen isə öz ixtiraları ilə həqiqətən ölməzlik qazandı, Termenvoksun səsi onun ölməzlik simfoniyasının susmayan akkordlarıdır…

Surə SEYİD(Medianews.az )