Yaza-yaza ölən DAHİ - Azərbaycan tablosu yaradan VƏTƏN ADAMI

Bu da belə bir ömürdür yaşadım…

Bugünkü kimi yadımdadır,10-ci sinifdə oxuyan bacımın ədəbiyyat dəftərindən bir şer oxumuşdum. Ən çox da sevdiyim bu misralar idi:

Oğlun yoxdu - sonun yoxdu, dedilər,

Sağın yoxdu, solun yoxdu, dedilər,

Odun boyda suyun yoxdu, dedilər,

Bu da belə bir ömürdü, yaşadım.

Uşaq ağlımla necə təsir etmişdi bu misralar... 2-ci sinifdə oxuyurdum. İndi çox şeyi xatırlamıram, amma bu misralar yaddaşıma ömürlük həkk olunub. İlk tanışlığım belə başlayıb böyük Məmməd Arazla…

Adının əvvəlinə hansı sözü, titulu, müraciəti yazsan da, Məmməd Araz ucalığına çata bilməz. Ən gözəl sözlər belə Məmməd Araz fonunda çox cılız, kiçik görünür. Məmməd Araz bu torpağın adıdır, özüdür, sözüdür. Məmməd Araz bir çoxlarının çatmaq istəyib də , heç vaxt çata bilmədiyi ucalıqdır. Məmməd Araz Azərbaycan ədəbiyyatının imzasıdır, ön sözüdür.

Vətən mənə oğul desə, nə dərdim,

Mamır olub qayasında bitərdim.

Poeziyamızın şahmisrası

Məmməd Araz yaradıcılığı bütövlükdə bir tarixdir. Öz millətinin, vətəninin yazılmayan salnaməsi, tarix dərsidir. Bəzən qəhrəmanlıq tarixi, bəzən mərdlik nü­munəsi, bəzənsə ürək parçalayan taleyidir. Şairə görə Araz Azərbaycan həqiqətlərinin qan yaddaşıdır:

Qoy o qəbrin başdaşında,

Azərbaycan gülü bitsin.

Qoy o qəbrin başdaşında

Azərbaycan dili bitsin...

Məmməd Araz gülü bitsin!..

Məmməd Araz milli poeziyamızın Şahmisrası! Şimşəkqanad qartalların uçaraq ucala bildiyi qarlı zirvə! Məmməd Araz bizim poeziyamızın canlı klassiki. Məmməd Araz düşünən və düşündürən şair idi. Məmməd Araz öz şeirlərində gözəl bir Azərbaycan tablosu yaradan vətən adam idi.

Azərbaycan - mayası nur, qayəsi nur ki...
Hər daşından alov dilli ox ola bilər
"Azərbaycan" deyiləndə ayağa dur ki,
Füzulinin ürəyinə toxuna bilər.

Vətən boyda Məmməd Araz

Məmməd Arazın şəxsiyyəti ilə poeziyası böyük bir vəhdət təşkil edir. Böyük şair olmağın yolu böyük insan olmaqdan keçir. Məmməd Araz bu böyüklüyü varlığı, şəxsiyyəti, yaradıcılığı ilə haqqını verdi. Məmməd Arazın yaradıcılığı, şəxsiyyəti fəlsəfi lirikası, poeziyası hər zaman milli təfəkkürə, milli yaddaşa, Vətənə, torpağa, bötövlükdə Azərbaycana bağlı oldu.

Səninləyəm, haqq-ədalət, səninləyəm,

Milli qürur, milli qeyrət, səninləyəm!

Səpil quma, göyər yerdə, bit qayada,

Gizli nifrət, açıq nifrət, səninləyəm,

Ayağa dur, Azərbaycan,

Səninləyəm!

Məmməd Araz kitablarından birinə yazdığı müqəddimədə belə deyir: “Əsl tərcümeyi-hal şairin şeirləridir. Şair çox halda öz yazılarının baş qəhrəmanı ola bilir”.

Məni şeirimdə gəz insan kimi,

Qəlbimdə nə varsa, onu demişəm.

Anadan-bacıdan gizlətdiyimi

Kağızdan, qələmdən gizlətməmişəm.

Dünya sənin, Dünya mənim, Dünya heç kimin...

Gizlətmədikləridir bu gün oxuduqlarımız, sevdiyimiz şerləri. "Yaza-yaza ölürəm" deyirdi böyük şair. Elədir, o ölə-ölə yazanlardan deyil, ən son nəfəsinə kimi yaza-yaza gedənlərdən oldu bu həyatda:

Dərd eləmə, desəm ki:

Yazı masam, ölürəm!

Ölə-ölə yazmıram:

Yaza-yaza ölürəm...

Kişi kimi yaşadı, kişi kimi də getdi Məmməd Araz. Çox həqiqətlərdən, mətləblərdən agah etdi bizi. Dünyada insanlıqdan, yaxşı, mərd dürüst adam olmaqdan ziyadə hər şeyin əslində bir heç olduğunu anlatmağa çalışdı, şair.

Anlaya bildikmi?

Çevrəsindən çıxsa əgər sevda fırfıran,

Bir ümidin ətəyindən tutub da fırlan,

Eşidərsən: pıçıldayır yıxılan, duran,

Dünya sənin,

Dünya mənim,

Dünya heç kimin...

Bu gün Xalq şairi Məmməd Arazın vəfatından 19 il ötür.

Cəmilə Hətəmxanova