Sosial media alqoritmləri, koqnitiv manipulyasiya və milli kimliyin transformasiyası

Rəqəmsal platformaların sürətli inkişafı informasiya istehsalı və istehlakında yeni reallıq yaratmışdır. Müasir dövrdə sosial media yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də ictimai rəyin formalaşdırıldığı, siyasi qərarların təsirləndirildiyi və milli identikliyin yenidən qurulduğu mürəkkəb informasiya ekosistemidir. Facebook, X (Twitter), Instagram, TikTok, YouTube və Telegram kimi platformalar milyardlarla istifadəçini vahid rəqəmsal məkanda birləşdirərək informasiyanın qlobal dövriyyəsini təmin edir. Lakin bu platformaların fəaliyyət prinsipləri yalnız istifadəçilərin informasiya ehtiyaclarının ödənilməsinə deyil, həm də onların davranışlarının proqnozlaşdırılmasına və idarə olunmasına əsaslanır.

Sosial media platformalarının əsasını təşkil edən alqoritmlər istifadəçilərin maraq dairəsini, əvvəlki axtarışlarını, paylaşdıqları məzmunu, bəyəndikləri materialları və qarşılıqlı əlaqələrini təhlil edərək fərdiləşdirilmiş informasiya axını formalaşdırır. Bu texnoloji yanaşma istifadəçi təcrübəsini zənginləşdirsə də, informasiya müxtəlifliyinin azalmasına və fərqli baxışların görünməz qalmasına səbəb olur. Nəticədə istifadəçi yalnız öz mövqeyini təsdiqləyən məlumatlarla qarşılaşır və alternativ baxışlardan uzaqlaşır.

Bu proses elmi ədəbiyyatda "echo chamber" (əks-səda otağı) fenomeni kimi xarakterizə olunur. Echo chamber şəraitində insanlar əsasən öz fikirlərini bölüşən şəxslərlə ünsiyyət qurur və eyni tip informasiyanı təkrar-təkrar qəbul edirlər. Bu vəziyyət tənqidi düşüncəni zəiflədir, fərqli mövqelərə qarşı dözümsüzlüyü artırır və cəmiyyətdə ideoloji qütbləşməni dərinləşdirir. Milli kimlik kimi həssas məsələlərdə isə echo chamber fenomeni manipulyativ narrativlərin daha sürətlə yayılmasına şərait yaradır.

Digər mühüm anlayış "filter bubble" (filtr köpüyü) fenomenidir. Bu anlayış rəqəmsal platformaların istifadəçilərə yalnız onların maraqlarına uyğun hesab etdiyi informasiyanı təqdim etməsini ifadə edir. Beləliklə, istifadəçi fərqinə varmadan informasiya baxımından məhdudlaşdırılmış mühitdə fəaliyyət göstərir. Milli tarix, dövlətçilik, mədəni irs və digər strateji məsələlərlə bağlı yanlış və ya təhrif olunmuş məlumatlar bu cür filtr mexanizmləri vasitəsilə daha asan yayılır və zaman keçdikcə həqiqət kimi qəbul olunmağa başlayır.

Milli kimliyin qorunması baxımından alqoritmik idarəetmənin yaratdığı əsas təhlükələrdən biri ictimai şüurun tədricən manipulyasiya edilməsidir. Bu manipulyasiya açıq təbliğat formasında deyil, gündəlik informasiya axınının sistemli şəkildə istiqamətləndirilməsi yolu ilə həyata keçirilir. İstifadəçi hər gün müəyyən mövzu ilə bağlı oxşar məzmunla qarşılaşdıqca həmin informasiyanın doğruluğuna daha çox inanmağa başlayır. Psixologiyada bu hal "təkrarlanma effekti" kimi tanınır və dezinformasiyanın effektivliyini artıran əsas amillərdən biri hesab olunur.

Müasir dövrdə koqnitiv müharibə məhz bu mexanizmlər üzərində qurulur. Koqnitiv müharibənin məqsədi insanların düşüncə tərzinə, emosiyalarına və qərarvermə prosesinə təsir göstərməkdir. Əgər ənənəvi müharibələr ərazilərin ələ keçirilməsini hədəfləyirdisə, koqnitiv müharibə insanların şüuruna nəzarəti əsas məqsəd kimi müəyyən edir. Bu səbəbdən milli kimlik artıq yalnız tarixi və mədəni kateqoriya deyil, həm də informasiya təhlükəsizliyinin strateji elementi kimi qiymətləndirilir.

Azərbaycan nümunəsində bu proses xüsusilə Qarabağ mövzusu ətrafında müşahidə olunur. Sosial media platformalarında müxtəlif dillərdə yayılan manipulyativ paylaşımlar, tarixi faktların kontekstdən çıxarılması, saxta xəritələrin hazırlanması və vizual materialların montaj edilməsi beynəlxalq auditoriyanın yanlış istiqamətləndirilməsinə yönəlmiş informasiya əməliyyatlarının tərkib hissəsidir. Belə materialların emosional xarakter daşıması onların sürətlə paylaşılmasına və geniş auditoriyaya çatmasına səbəb olur.

Alqoritmlərin üstünlük verdiyi emosional məzmun milli kimlik ətrafında aparılan manipulyasiyaları daha da gücləndirir. Araşdırmalar göstərir ki, qorxu, qəzəb və nifrət hissi yaradan paylaşımlar istifadəçilər tərəfindən daha çox şərh edilir, paylaşılır və yayılır. Platformaların alqoritmləri yüksək qarşılıqlı əlaqəyə malik məzmunu ön plana çıxardığından, dezinformasiya çox vaxt faktlara əsaslanan informasiyadan daha geniş auditoriyaya çatır. Bu isə informasiya təhlükəsizliyi baxımından ciddi çağırış yaradır.

Rəqəmsal platformalarda milli kimliyə qarşı yönəlmiş manipulyasiyaların qarşısının alınması yalnız texniki həllərlə mümkün deyil. Bunun üçün media və informasiya savadlılığının inkişaf etdirilməsi, tənqidi düşünmə bacarıqlarının gücləndirilməsi və istifadəçilərin alqoritmik manipulyasiya mexanizmləri barədə maarifləndirilməsi vacibdir. Təhsil müəssisələrində rəqəmsal savadlılıq proqramlarının genişləndirilməsi, gənclərin faktların yoxlanılması bacarıqlarına yiyələnməsi və etibarlı informasiya mənbələrinin tanıdılması milli informasiya təhlükəsizliyinin mühüm istiqamətlərindən biri hesab olunmalıdır.

Azərbaycanın informasiya təhlükəsizliyi siyasətində sosial media platformaları ilə əməkdaşlığın genişləndirilməsi də xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Platformalar tərəfindən saxta hesabların, koordinasiyalı bot şəbəkələrinin və manipulyativ məzmunun vaxtında aşkarlanması milli maraqların müdafiəsinə mühüm töhfə verə bilər. Bununla yanaşı, yerli media qurumlarının, elmi müəssisələrin və vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarının birgə fəaliyyəti nəticəsində etibarlı rəqəmsal kontentin istehsalının artırılması informasiya boşluğunun dezinformasiya ilə doldurulmasının qarşısını ala bilər.

Nəticə etibarilə, sosial media alqoritmləri müasir informasiya mühitinin ayrılmaz elementi olmaqla yanaşı, milli kimliyin qorunması baxımından həm imkanlar, həm də ciddi risklər yaradır. Bu risklərin minimuma endirilməsi yalnız texnoloji yeniliklərlə deyil, dövlət siyasəti, elmi tədqiqatlar, təhsil, media və vətəndaş cəmiyyətinin qarşılıqlı əməkdaşlığı əsasında mümkün ola bilər. Rəqəmsal platformalarda milli kimliyin qorunması gələcək dövrdə Azərbaycanın informasiya təhlükəsizliyi strategiyasının əsas prioritetlərindən biri olaraq qalacaqdır.

Süni intellekt texnologiyalarının sürətli inkişafı rəqəmsal transformasiyanın əsas hərəkətverici qüvvələrindən birinə çevrilmişdir. Son onillikdə generativ süni intellekt sistemlərinin meydana çıxması informasiyanın hazırlanması, emalı və yayılması proseslərini köklü şəkildə dəyişdirmişdir. Bu texnologiyalar təhsil, səhiyyə, iqtisadiyyat və dövlət idarəçiliyi kimi sahələrdə yeni imkanlar yaratsa da, onların dezinformasiya məqsədilə istifadəsi milli təhlükəsizlik üçün ciddi risklər formalaşdırmışdır. Müasir dövrdə informasiya müharibəsinin ən mürəkkəb istiqamətlərindən biri məhz süni intellektdən istifadə etməklə hazırlanmış manipulyativ məzmunların yaradılması və yayılmasıdır.

Ənənəvi dezinformasiya kampaniyalarında saxta xəbərlərin hazırlanması, fotoların montaj edilməsi və ya videoların redaktə olunması uzun zaman və peşəkar bilik tələb edirdisə, generativ süni intellekt bu prosesi xeyli sadələşdirmişdir. Bu gün mətn, şəkil, səs və video bir neçə dəqiqə ərzində süni intellekt alqoritmləri vasitəsilə hazırlana bilir. Bu isə dezinformasiyanın həm həcmini, həm də yayılma sürətini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Nəticədə rəqəmsal platformalarda həqiqi və saxta məzmun arasında sərhədlər getdikcə daha da qeyri-müəyyən xarakter alır.

Azərbaycan üçün də bu risklər nəzəri deyil, real təhlükə kimi qiymətləndirilməlidir. Regionda davam edən geosiyasi proseslər, postmünaqişə dövrünün informasiya qarşıdurması və sosial media platformalarının geniş istifadə olunması nəzərə alındıqda, süni intellekt vasitəsilə hazırlanmış manipulyativ məzmunların ölkəyə qarşı istifadə olunma ehtimalı yüksəkdir. Xüsusilə Qarabağ mövzusu, dövlət sərhədləri, milli tarix, dini və etnik münasibətlər kimi həssas məsələlər deepfake və digər AI texnologiyaları vasitəsilə dezinformasiya kampaniyalarının hədəfinə çevrilə bilər.

Generativ süni intellekt yalnız video hazırlamaqla məhdudlaşmır. Bu texnologiyalar vasitəsilə müxtəlif dillərdə peşəkar səviyyədə məqalələr, sosial media paylaşımları, şərhlər və xəbərlər hazırlanır. Avtomatik mətn generasiya sistemləri qısa müddətdə minlərlə fərqli paylaşım hazırlaya və koordinasiyalı şəkildə sosial platformalarda yayımlaya bilir. Bunun nəticəsində istifadəçilərdə müəyyən mövzu ətrafında geniş ictimai dəstəyin mövcudluğu barədə yanlış təsəvvür formalaşır.

Süni intellektin digər təhlükəli tətbiqlərindən biri səs klonlaşdırılması texnologiyasıdır. Müasir AI modelləri insan səsini cəmi bir neçə saniyəlik səs nümunəsi əsasında təqlid edə bilir. Bu imkan gələcəkdə dövlət rəsmilərinin, jurnalistlərin və ya ictimai xadimlərin adından saxta audio müraciətlərin hazırlanmasına şərait yarada bilər. Belə manipulyasiyalar təkcə siyasi deyil, həm də iqtisadi təhlükəsizlik baxımından ciddi risklər yaradır. Son illərdə müxtəlif ölkələrdə süni intellekt vasitəsilə hazırlanmış saxta telefon zəngləri və maliyyə dələduzluğu halları bunun real təhlükə olduğunu göstərir.

Milli kimlik baxımından isə süni intellekt daha incə manipulyasiya üsullarına malikdir. AI sistemləri istifadəçilərin maraqlarını, davranışlarını və emosional reaksiyalarını təhlil edərək fərdiləşdirilmiş dezinformasiya hazırlaya bilir. Məsələn, tarixə maraq göstərən istifadəçilərə saxtalaşdırılmış tarixi materiallar, dini mövzularla maraqlanan şəxslərə manipulyativ dini məzmun, gənclərə isə milli dəyərləri gözdən salan vizual materiallar təqdim edilə bilər. Belə fərdiləşdirilmiş informasiya əməliyyatları ənənəvi təbliğat üsullarından daha effektiv hesab olunur.

Süni intellekt texnologiyalarının inkişafı informasiya müharibəsinin avtomatlaşdırılmasına da səbəb olmuşdur. Əgər əvvəllər minlərlə troll hesabının idarə olunması böyük insan resursu tələb edirdisə, bu gün AI sistemləri avtomatik şərhlər yaza, müzakirələrə qoşula, istifadəçilərlə dialoq qura və dezinformasiyanı fasiləsiz şəkildə yaya bilir. Belə sistemlər müxtəlif dillərdə eyni vaxtda fəaliyyət göstərərək qlobal informasiya məkanında koordinasiyalı təsir əməliyyatları həyata keçirə bilir.

Azərbaycanın milli informasiya təhlükəsizliyi strategiyasında süni intellektin yaratdığı risklərə qarşı qabaqlayıcı tədbirlərin həyata keçirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. İlk növbədə dövlət qurumlarında deepfake və AI əsaslı manipulyasiyaların aşkarlanması üçün texniki imkanlar genişləndirilməlidir. Rəqəmsal kriminalistika sahəsində ixtisaslaşmış mütəxəssislərin hazırlanması, süni intellekt vasitəsilə hazırlanmış məzmunun avtomatik analiz sistemlərinin tətbiqi və beynəlxalq texnologiya şirkətləri ilə əməkdaşlığın gücləndirilməsi bu istiqamətdə prioritet məsələlər hesab edilməlidir.

Bununla yanaşı, ali təhsil müəssisələrində süni intellekt etikası, rəqəmsal təhlükəsizlik və media savadlılığı üzrə yeni tədris proqramlarının hazırlanması məqsədəuyğun olardı. Gənclər yalnız AI texnologiyalarından istifadə etməyi deyil, həm də onların yaratdığı riskləri müəyyən etməyi bacarmalıdırlar. Rəqəmsal savadlılıq artıq kompüter bacarıqları ilə məhdudlaşmır; o, dezinformasiyanın tanınması, mənbələrin yoxlanılması, süni intellekt vasitəsilə hazırlanmış məzmunun təhlili və informasiya təhlükəsizliyi mədəniyyətinin formalaşdırılmasını da əhatə edir.

Milli kimliyin qorunması baxımından AI texnologiyalarından yalnız təhlükə kimi deyil, imkan kimi də istifadə etmək mümkündür. Süni intellekt Azərbaycan dilində saxta məzmunun avtomatik aşkarlanması, sosial media platformalarında koordinasiyalı dezinformasiya şəbəkələrinin müəyyən edilməsi, bot aktivliyinin monitorinqi və milli maraqlara qarşı yönəlmiş informasiya kampaniyalarının erkən mərhələdə aşkarlanması üçün effektiv vasitə ola bilər. Bu məqsədlə yerli universitetlər, elmi-tədqiqat institutları və dövlət qurumlarının birgə fəaliyyət göstərməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Bundan əlavə, Azərbaycanın zəngin tarixi, mədəni irsi və milli-mənəvi dəyərləri haqqında süni intellekt dəstəyi ilə çoxdilli rəqəmsal kontentin hazırlanması beynəlxalq informasiya məkanında ölkənin mövqeyinin gücləndirilməsinə xidmət edə bilər. Etibarlı rəqəmsal məlumat bazalarının yaradılması, milli irsin rəqəmsallaşdırılması və AI əsaslı axtarış sistemlərinin inkişaf etdirilməsi gələcəkdə dezinformasiyanın təsir imkanlarını azalda bilər.

Beləliklə, süni intellekt müasir dövrdə həm böyük imkanlar, həm də ciddi təhlükələr yaradan texnologiyadır. Onun milli kimliyə və informasiya təhlükəsizliyinə təsiri texnologiyanın özündən deyil, istifadə məqsədindən asılıdır. Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə AI texnologiyalarının üstünlüklərindən səmərəli istifadə etməklə yanaşı, onların dezinformasiya məqsədilə tətbiqindən irəli gələn riskləri minimuma endirməkdir. Bu məqsədlə hüquqi tənzimləmə, elmi tədqiqatlar, texnoloji innovasiyalar, media savadlılığı və beynəlxalq əməkdaşlıq bir-birini tamamlayan vahid milli strategiyanın əsas komponentləri kimi çıxış etməlidir.

Məqalə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökümət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyye yardımı ile hazırlanmışdır. Məqalənin məzmununda əks olunan fikir və mülahizələr müəlifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökümət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.

Günay Hüseyn, ekspert