Türk ekspert İranın sərhəd gərginliyinin SƏBƏBLƏRİNİ AÇIQLADI: 35 milyon azərbaycanlıya...

Sovet İttifaqı dağılandan sonra ilk dəfə sərhədə bu qədər yaxın bir təlim keçirən İranla Azərbaycan arasında münasibətlərdə ciddi bir gərginlik yaşandı. Nəhayət, İran İslam Respublikası Parlamenti üzvlərinin oktyabrın 3-də yaydıqları birgə bəyanatda İran ordusunun ölkənin şimal-qərb bölgəsindəki təlimlərini tərifləyərkən, digər tərəfdən bölgədə mümkün bir sərhəd dəyişikliyinin İranın qırmızı xətti olduğunun ifadə edilməsi gərginliyin son nöqtəsi oldu.

Publika.az xəbər verir ki, bu sözləri türk professor Yıldız Dəvəçi deyib.

O, İranla Azərbaycan arasındakı hərbi təlim gərginliyinin səbəblərini açıqlayıb:

“Qonşu ölkələrin sərhədlərində hər hansı bir geosiyasi dəyişikliyin İran İslam Respublikasının qırmızı xətti olduğuna” işarə edən İran parlamentariləri ölkələrinin həyata keçirdiyi təlimlərin “qonşulara sülh mesajı və İsrailə bir xəbərdarlıq olduğunu” bildirdilər.

İran rəhbərliyinin son günlər hərbi təlimlərlə başlayan bu fəaliyyəti əsasında Qarabağ zəfərindən sonra bölgədəki inkişaflar əhəmiyyətli rola malik olsa da, digər regional və geosiyasi dinamikanın təsirindən danışmaq mümkündür. Məlum olduğu kimi, Ermənistanın Qarabağı 30 ilə yaxın işğalda saxlamasından sonra ötən ilin 10 noyabr müqaviləsi ilə Azərbaycanın 44 günlük müharibədə zəfər çalması Cənubi Qafqazda da bir çox tarazlığı dəyişdi. Lakin bu inkişaf həm regional, həm də qlobal güclərin məsələyə yenidən cəlb edilməsinə və prosesin yenidən mürəkkəbləşməsinə səbəb oldu.

Regional güclərdən biri olan İran tarixi prosesə baxarkən balans siyasətinə riayət etməyi üstün tutdu. Qarabağdakı 44 günlük müharibədən sonra İran bölgə ölkələrinə qarşı yeni bir regional və qlobal siyasət yürütməyə başladı. Hələ davam edən münaqişə zamanı İran “terrorçuların Suriya və digər bölgələrdən sərhədə göndərildiyini” iddia edərək Ermənistanı dəstəklədi.

İranın bu iddiaları son dövrdə daha da önə çəkildi. Bu dəfə “Əfqanıstandan və digər nöqtələrdən Qafqaz və Naxçıvana terror qruplarının yerləşdirilə biləcəyinə” işarə edən İran bölgədəki inkişafların öz ölkəsinə yayıla biləcəyindən narahatlığını ifadə etdi. Bənzər bir narahatlıq 44 günlük müharibə zamanı da ifadə edildi. Ancaq son zamanlar İran mətbuatında Azərbaycan açıq şəkildə hədəf alındı.

Bu nöqtədə İranın Naxçıvan sərhədində keçirdiyi hərbi təlimlərdə bir mesaj olduğunu söyləmək mümkündür. Bundan əlavə, İran mətbuatında Azərbaycan rəhbərliyi ilə bağlı işlədilən ifadələrə baxdığımızda təhdid dolu ifadələrin ön planda olduğu görünür. Bu səbəbdən İranın hərbi təlimlərinin vaxtı da əhəmiyyətlidir.

Məlum olduğu kimi, Türkiyə, Pakistan və Azərbaycan xüsusi təyinatlıları arasında əməkdaşlığı inkişaf etdirmək, bilik və təcrübə mübadiləsi məqsədi məqsədilə 12-20 sentyabr tarixləri arasında Bakıda “Üç qardaş – 2021” adlı hərbi təlim keçirildi.

Oktyabrın 5-8-də Naxçıvanda Türkiyə ilə Azərbaycan arasında “Sarsılmaz Qardaşlıq 2021” adlı birgə hərbi təlimin keçiriləcəyi də məlumdur.

İranın bu inkişaflardan sonra bənzər bir addım atması və dini liderlərin, Xarici İşlər Nazirliyi, Parlament və İrandakı digər rəsmi qurumların idarəçilərinin istifadə etdiyi dil və üslubun olması həqiqətən düşündürücüdür. İran mətbuatına nəzər saldıqda, tez-tez İran mətbuatının manşetlərində Azərbaycana qarşı bəzi xəbərlərin yer aldığı görülür.

Hərbi təlimlərlə başlayan bu gərgin prosesdə İranın Azərbaycan-İsrail münasibətlərindən, eləcə də Azərbaycan-Türkiyə yaxınlaşmasından narahat olduğunu söyləmək mümkündür. Qarabağ savaşında Azərbaycanın İsraildən aldığı pilotsuz uçuş aparatları və hərbi sursatla müdafiə sahəsində əməkdaşlığı da İran tərəfində narahatlıq yaradır. Bu səbəbdən bölgədəki inkişafların xüsusən də öz ölkəsindəki 35 milyon Azərbaycan türk əhalisinə mümkün təsirinin qarşısını almaq üçün bəzi addımlar atılır. Ancaq bu addımların hər ikisi Qafqazda qurulmağa çalışılan regional sülhə mənfi təsir göstərir və regional rifahın və sülhün bərqərar olması üçün ciddi bir maneə təşkil edir.

İranın Qarabağ müharibəsindən sonra qurulan danışıqlar masasına daxil edilməməsi və ya çıxarılmaması da bu addımlarda mühüm rol oynayır. Əslində, İran üçün Qarabağ məsələsi həm etnik, həm də geosiyasi əhəmiyyətə malikdir. Bu səbəbdən İranın qətnamə masasında olmamasının bu gərginlikdə əhəmiyyətli rolu olduğunu söyləmək olar. Bu baxımdan, Qarabağda başlayan hadisələr bölgədəki bütün fikir ayrılığını dəyişdirdi. Bir sözlə, İranın gərginliyi artıran bu addımları Qarabağ probleminin həm regional, həm də qlobal bir problem olduğunu ortaya qoydu.

İranın bölgədə atdığı bu addımların uzun müddət regional və qlobal təsirləri olacaq. Türkiyə-İran münasibətlərinin bu prosesdən mənfi təsir edəcəyi anlaşılır. Mübahisələrin əvvəlindən İranın bu əlaqələri Azərbaycanda ciddi problem olaraq gündəmdə idi. Qarabağ təcrübəsi İranla Azərbaycan arasında gərginliyin artmasına əhəmiyyətli təsir göstərdi. Qarabağın azad olunmasından sonra Azərbaycan ölkənin İranla sərhəd olan bütün ərazilərə nəzarət etməyə başladı. İran bundan çox narahat oldu. Bunun səbəbi Türkiyənin bu coğrafiyada daha çox regional bir aktor rolunu oynaması və Azərbaycana daha çox yaxınlaşmasıdır. İranın Azərbaycana qarşı çıxmasının digər səbəbi də Azərbaycan türk xalqının öz ölkəsində olmasıdır.

Gərginliyi aradan qaldırmaq üçün nə edilməlidir?

Mövcud problemin həlli də daxil olmaqla, Qafqaz regionunda uzun müddətdə sülhün, əmin-amanlığın və sabitliyin təmin edilməsi vacibdir. Əslində, bu regional gərginliyin ortaya qoyduğu digər bir fakt Türkiyə-Ermənistan və Azərbaycan münasibətlərinin dərhal normallaşdırılmasıdır.

Əslində, göründüyü kimi regional miqyasda yaşanan bu gərginlik bütün bölgə ölkələrinə mənfi təsir göstərir. Yenə də Ermənistanın içindəki təcriddən qurtulmağın yeganə yolu Türkiyə və Azərbaycanla münasibətlərini normallaşdırmaqdır.

Azərbaycanın bu mövzuda verdiyi bəyanatlar da əhəmiyyətlidir. Azərbaycanın tez -tez regional sülh və sabitliyə hazır olduğunu bəyan etməsi və Qarabağda yaşayan erməni əhalisi ilə bağlı dinc bəyanatları bu baxımdan xoş niyyətinin ən vacib göstəriciləridir. Ermənistanın Türkiyə və Azərbaycanla münasibətlərini normallaşdırması həm erməni cəmiyyətinin demokratikləşməsi, həm də Qərb dövlətləri ilə birbaşa əlaqələr qurması, öz ölkəsinin təcridindən xilas olması üçün əhəmiyyətlidir.

Məsələyə Türkiyə nöqteyi-nəzərindən baxıldıqda məlumdur ki, Türkiyə, xüsusən də “Altılır Platform” təklifi ilə regional sülhün, əmin-amanlığın və sabitliyin təmin edilməsində liderlik etməyə hazırdır və bununla bağlı İrəvan rəhbərliyinə müsbət mesajlar verib. Bu səbəbdən İrandan fərqli olaraq, Türkiyə regional gərginliyi artıran bir siyasəti deyil, sülhü və sabitliyi üstün tutan siyasətini davam etdirməlidir.

Gərginliyin ən əhəmiyyətli tərəfi olan İranın iqtisadi və strateji səbəblərdən Qarabağdakı ermənilərə dəstəyini davam etdirmək istədiyi görünür. Bu səbəbdən, problemlərin bu nöqtəyə çatdırılmasında İranın tarixdən bu günə qədər bölgədəki siyasətinin əhəmiyyətli rolu olduğu unudulmamalıdır.

İranın hərbi təlimlərinin arxasında nə dayanır?

Qarabağ müharibəsindən sonra bölgədə baş verən dəyişikliklər və inkişaflar İran tərəfindən yaxından izlənildi və demək olar ki, Azərbaycanın Rusiya ilə, xüsusən də Türkiyə ilə münasibətləri və bu iki ölkə ilə yaxınlaşması İranı narahat etdi. Bundan başqa, Azərbaycanın son vaxtlar hərbi sahədə Türkiyə ilə keçirdiyi təlimlər İranın bu münasibətində mühüm rol oynayır.

İranın hərbi təlimləri ilə gündəmə gələn bu gərginliyin digər səbəbi Azərbaycanın İsraillə münasibətləri və yaxınlaşması idi. Qarabağ müharibəsi zamanı İsraillə münasibətlər İranla yanaşı Ermənistan tərəfindən də narahatlıqla qarşılanırdı və bu vəziyyət həm Ermənistan, həm də İran mediasında işıqlandırılırdı.

İranın hərbi təlimlər və bəyanatlarla münasibətləri gərginləşdirməsinin başqa bir səbəbi beynəlxalq ictimaiyyətin bölgəyə diqqətini çəkmək cəhdi kimi şərh edilə bilər. Bu baxımdan, terror qruplaşmalarının Qarabağa yerləşdirildiyini iddia edərək, beynəlxalq aləmdən dəstək almağa çalışdığını söyləmək mümkündür. İranın hərbi təlimləri əsasında İranın silahlanma siyasəti və nüvə silahlanmasına doğru atdığı addımlar da mühüm rola malikdir. Əslində İranın nüvə silahlanması ilə bağlı siyasəti nəinki ABŞ, həm də region ölkələri üçün təhlükə yaradır.

Buna görə də hərbi təlimlərdən sonra Türkiyə və Azərbaycan İranla münasibətlərinə yenidən baxmalıdır. Çünki İran prezidenti İbrahim Rəisi vəzifəyə başlayanda qonşularla yaxşı münasibətlərin qurulmasına diqqət yetiriləcəyinə diqqət çəkdi. Ancaq göstərildi ki, əldə edilən nöqtədə atılan addımlar bu siyasətlərlə heç cür uyğun gəlmir. Əslində bu gərginlik bölgədəki münasibətlərin ən qısa zamanda normallaşmasının ən əhəmiyyətli sübutu oldu.

İranın reaksiyasına səbəb olan digər mühüm inkişaf Azərbaycan və Türkiyənin sentyabr ayında hərbi əməkdaşlıq müqavilələri çərçivəsində Xəzər dənizində keçirdiyi birgə hərbi təlimlər idi.

İranın bölgədəki hərbi təlimlərinin əsasını təşkil edən digər amil Zəngəzur dəhlizindəki inkişaflardır. Zəngəzur dəhlizinin açılması həm iqtisadi, həm də strateji baxımdan İranı narahat edir. Hər şeydən əvvəl Zəngəzur dəhlizinin açılması üçün Türkiyə-Azərbaycan və Ermənistan münasibətlərinin normallaşmasının vacib olduğunu unutmaq olmaz. Bu nöqtədə bu üç ölkə arasındakı münasibətləri normallaşdırmadan bu dəhlizi açmaq mümkün deyil.

Bu səbəbdən, bütün bu inkişaflarda üç ölkə arasındakı münasibətlərin normallaşma ehtimalının əhəmiyyətli rolu var. İran və Ermənistan Zəngəzur dəhlizində Gürcüstanın dəstəyini almaq üçün xüsusi diqqət yetirirlər. Paşinyanın sentyabr ayında Gürcüstana səfərini bu kontekstdə qiymətləndirmək mümkündür. Sentyabrın 8-də Gürcüstana səfəri zamanı iki ölkə arasında iqtisadi əməkdaşlığın aktivləşdirilməsi ilə bağlı məsələlər müzakirə edildi ki, bu da bu dəhlizin əhəmiyyətini bir daha ortaya qoyur.

Bu proseslər Rusiya üçün nə deməkdir?

Son Soçi zirvəsi Türkiyə-Rusiya münasibətləri baxımından əhəmiyyətli bir dönüş nöqtəsi oldu. Bu zirvədə Suriya başda olmaqla ticarət, turizm, müdafiə, enerji və mədəniyyət məsələləri müzakirə edildi. Sammitdə Qafqaz, Yaxın Şərq, Orta Asiya və Qara dənizdəki inkişaflar da müzakirə edildi. Bu nöqtədə Türkiyənin son zamanlar Azərbaycanla daha sıx yaxınlaşmasının Rusiya tərəfindən də müsbət qarşılandığını söyləmək olmaz.

Xüsusilə Qarabağdakı son hadisələr, Türkiyənin Azərbaycanla imzaladığı Şuşa Bəyannaməsi və Şuşada konsulluğun açılması, birgə hərbi təlimlər, Türkiyənin Ermənistanla normallaşmağa hazır olması və Paşinyan rəhbərliyinin verdiyi müsbət siqnallar və s. ilə bağlı olaraq Rusiyanın bu inkişafları alqışladığını demək olmaz. Çünki Rusiya bütün regional münaqişələrdə izlədiyi siyasətlə Sovet coğrafiyasına təsirinin tarixdən bu günə qədər azalmasını qəbul etməyəcəyini açıq şəkildə nümayiş etdirdi.

Bunun ən son nümunəsi Ukrayna və Krımdakı son hadisələrdir. Bu səbəbdən Rusiya ən qısa müddətdə rəhbərliyi altında Azərbaycan və Ermənistan liderlərini bir araya gətirməyi və mövcud problemlərin həlli üçün yeni bir düsturu tətbiq etməyi planlaşdırır. Nəticədə İranın təlimləri bölgədə yalnız İran-Azərbaycan deyil, Türkiyə-İran münasibətləri baxımından da gərginliyə səbəb ola bilər. Bu səbəbdən tərəfləri sağlam düşüncəyə çağırmaq faydalıdır.

İran rəhbərliyi Qafqazda və özəlliklə də Cənubi Qafqazda Türkiyənin Ermənistanla münasibətlərinin normallaşması ilə İranın bölgədəki təsirinin azalacağının fərqindədir. Bu səbəbdən Türkiyənin Qafqazda gücünün bəlli bir hala gəlməsi İranı da narahat edir. İranın Qarabağ müharibəsindən sonra yaranan həll prosesindən kənarlaşdırılması səbəbindən bölgədəki iqtisadi və siyasi təsirinin tədricən azalması da narahatlıq doğurur. Bu səbəbdən də bu cür təcavüzkar addımlar ataraq Qafqazda effektivliyini göstərməyə çalışdığı müşahidə olunur.

İran Türkiyənin başda ABŞ olmaqla, Qərb dövlətlərinin siyasəti ilə koordinasiyalı şəkildə hərəkət edib İranı təcrid edərək Rusiyanın bölgədəki gücünü zəiflətməyə çalışdığını düşünür. Bu səbəbdən İran geosiyasi maraqlarının bu prosesdən mənfi təsirləndiyini düşündüyü üçün bölgədə təxribatçı bir münasibət sərgiləyir.

Buna görə də İran Türkiyənin bölgədəki siyasətinin öz gücünü məhdudlaşdıracağını gözləyərək belə addımlar atır. İranın NATO-nun və Qərbin Türkiyənin bölgəyə yönəlik siyasəti ilə Xəzər dənizinə çatması ilə bağlı bəzi narahatlıqları var. İranın indiki zehniyyəti və bu təxribatçı addımlar Azərbaycan üzərindən olsa belə Türkiyə-İran münasibətlərində yol ayrımına səbəb ola bilər.

İranla Azərbaycan arasında yarana biləcək bir gərginlik İranda yaşayan azərbaycanlı türk əhalisinə təsir edəcək və bu, regional təsirlərdən daha vacibdir. Bu səbəbdən bölgədə qədim sivilizasiyaya malik bir dövlət olaraq daha ehtiyatlı addımlar atmaq hər kəsin xeyrinə olacaq.

Akqabay Mıradov