Gizli, yoxsa razılaşdırılmış nəzarət? - Uşaq hiss etməlidir ki...

“WhatsApp” uşaqlar üçün valideyn nəzarətli hesablar funksiyasını istifadəyə verib. Bu yenilik valideynlərə kiçik yaşlı uşaqların mesajlarını və sosial media davranışını izləmək imkanı yaradır. Valideyn uşağın kimlərlə ünsiyyət qurduğunu, hansı qruplara qoşulduğunu izləyir.

Hətta məxfilik parametrlərini görə, naməlum nömrələrdən gələn mesaj sorğularını bloklaya bilər. Uşaq isə bu parametrləri dəyişə bilməz, bunun üçün PIN-kod tələb olunur. Bu funksiya təhlükəsizlik baxımından faydalıdır, lakin valideyn nəzarətinin uşaqların etimadına və psixoloji rahatlığına təsiri ilə bağlı fikir ayrılığı mövcuddur. Bəziləri hesab edir ki, valideynlər uşaqlarının yazışmalarını mütləq izləməlidir. Digərləri isə ehtiyatlı yanaşmanın vacibliyini vurğulayır və qeyd edirlər ki, həddindən artıq müdaxilə uşaqlarda qıcıq, etimad problemi yarada bilər.

Nəzarət gizli və totaldırsa...

“Indigo Support” Reabilitasiya və İntegrasiya Mərkəzinin meneceri və psixoloq Aysel Qafarova “Kaspi” qəzetinə açıqlamasında bildirir ki, 18 yaşa qədər uşağın sosial həyatına düzgün və balanslı şəkildə nəzarət onun şəxsi həyatına müdaxilə sayılmır. Əksinə, bu yanaşma uşağın sosial və ailə həyatının balansını qorumağa kömək edir: “Uşaq hələ formalaşma mərhələsindədir və rəqəmsal dünya real həyatdan daha sərt və nəzarətsizdir. Amma burada çox incə bir xətt var. Nəzarət gizli və totaldırsa, bəli, bu, artıq uşağın şəxsi sərhədlərinin pozulmasıdır. Əgər açıq, razılaşdırılmış və izah olunmuş şəkildədirsə, bu, hüquq pozuntusu yox, qoruyucu çərçivədir”.

“Nəzarət edərkən balansı qorumaq önəmlidir”

Psixoloq bildirir ki, hər sahədə olduğu kimi nəzarət edərkən də balansı qorumaq çox önəmlidir: “Nəzarət, diqqətdə saxlamaq şəklində həyata keçirildikdə, uşağın özünəinamını zədələmir və psixoloji rahatlığını pozmadan həm psixoloji, həm də fiziki təhlükəsizliyini təmin edir. Lakin nəzarət həddindən artıq olduqda, birbaşa və ya dolayı yolla uşağın psixoloji rahatlığına, özünəinamına təsir edən müdaxilələrə çevrilsə, bu, onun psixoloji sabitliyinə, həyəcanını, emosiyalarını idarə etməsinə mənfi təsir göstərir. Psixoloji rahatlıq yalnız güvən mühitində yarana bilər. “Mən daim izlənirəm” hissi hər zaman öz davranışlarını götür-qoy etməklə yanaşı, iki fərqli xarakterin eyni zamanda yaranmasına da səbəb ola bilər”.

“Ən güclü nəzarət isə hər zaman sağlam ünsiyyət üzərində qurulur”

“Valideynlər uşaqların onlayn davranışını izləyərkən etimadı qorumaq üçün nə etməlidirlər” sualına həmsöhbətimiz fransız psixiatr Serge Tisseronun 3-6-9-12 yaş qaydalarına toxunaraq cavab verir: “Serge bildirir ki, 12 yaşa qədər uşağın sosial mediadan istifadəsi yalnız valideyn razılığı ilə və qısa müddət üçün mümkün olmalıdır. 12 yaşdan sonra uşaq ailə üzvləri ilə daha çox vaxt keçirməli, valideyn isə övladının etimadını pozmadan onunla rahat şəkildə fikir və hisslərini paylaşa bilməli, ona dəstək olmalıdır. Eyni zamanda, razılaşdırılmış qaydalar olmalıdır ki, hansı hallarda valideyn müdaxilə edə bilər, hansılarda edə bilməz”.

“Məqsəd yalnız nəzarətdə saxlamaq deyil”

Psixoloq bildirir ki, uşağın sosial davranışına və özünü ifadəsinə sərt müdaxilə edilsə, bu, onun internetdə və sosial mediada məsuliyyətli davranmağı öyrənməsinə mane olar: “Əksinə, həm onu nəzarətdə saxlayıb, həm də dəstəkləyici davranışlarla övladımıza yanaşdıqda, özünə nəzarəti öyrədirik. Əsas məqsədimiz yalnız nəzarətdə saxlamaq deyil, nəzarətsiz də düzgün seçimlər edə biləcək şəkildə yetişdirməkdir. Bunun sadə yolu isə kiçik yaşlarda sıx nəzarət və az-az məsuliyyət, yaş artdıqca isə əksinə, az nəzarət və artan məsuliyyətdir”.

“Uşaq hər zaman valideynin onun yanında olduğunu hiss etməlidir”

Psixoloq Günel Qurbanova hesab edir ki, kiçik yaşlı uşaqlar yalnız “WhatsApp” deyil, heç bir sosial platformanı sərbəst şəkildə istifadə etməməlidirlər: “Xüsusilə, yeniyetməlik dövründə uşaqlar onlara aid olmayan platformalar və təhlükəli mövzularla maraqlana bilərlər. Bu vəziyyətə düşən valideyn, mövzudan xəbərdar olduğunu uşağa aşkar etməməlidir. Mümkün qədər dostyana yanaşmalı, uşağa belə mesajlar verməlidir”.

Cəmiyyətdə balansı ən çətin qurulan mövzu

Həmsöhbətimiz bildirir ki, şəxsi sərhədlər və uşağı qorumaq cəmiyyətdə balansı ən çətin qurulan mövzulardan biridir: “Hər yaş dövrünün özünəməxsus şəxsi sərhəd anlayışı var. Sadə bir misal: 6 yaşlı uşaq telefonda qorxulu videolar izləyirsə, onun istəyinə hörmətlə yanaşa bilməzsiniz. “Baxma” desəniz də, baxa bilər. Bu halda müdaxilə vacibdir, çünki azyaşlı dövrlərdə belə videolar ciddi psixoloji fəsadlara səbəb ola bilər. Eyni şey 16 yaşlı uşağa tətbiq olunsa, o, valideynə qarşı aqressiya göstərəcək və təhlükəli olduğunu izah etdiyiniz məzmunlara yenidən baxmağa çalışacaq. Hər yaş dövründə qoyulan qadağalar mümkün qədər dostluq çərçivəsində olmalıdır”.

Xarici təcrübə necədir?

ABŞ və Avropa ölkələrində valideyn nəzarəti üçün “family link” tipli tətbiqlər geniş istifadə olunur. Məsələn, “2Google Family Link” valideynlərə uşağın tətbiqlərini izləmək, istifadəyə vaxt məhdudiyyəti qoymaq və təhlükəli məzmunları bloklamaq imkanı verir. İngiltərədə “Childnet International” təşkilatı uşaqların sosial mediada təhlükəsizliyini təmin etmək üçün valideynlərə yaşa uyğun nəzarət və ünsiyyət qaydaları təqdim edir.

ABŞ-də aparılan araşdırmalar göstərir ki, 13 yaşdan sonra uşaqlarla dostyana ünsiyyət və razılaşdırılmış qaydalarla nəzarət tətbiq edən valideynlərin övladları həm məsuliyyətli rəqəmsal davranış, həm də psixoloji stabillik baxımından daha uğurlu olur. ("Kaspi" qəzeti)