Bibliyada adı çəkilən Fərat çayının sirri açıldı: 16 milyon illik tarix üzə çıxdı

Alimlər Bibliyada adı çəkilən və bəşər sivilizasiyasının beşiklərindən biri hesab olunan Fərat çayının mənşəyini müəyyənləşdirdiklərini açıqlayıblar.

Publika.az xəbər verir ki, beynəlxalq tədqiqatçılar qrupu müasir elmi metodlardan istifadə etməklə Fərat çayının milyonlarla il əvvələ uzanan tarixini ilk dəfə tam şəkildə bərpa edib.

Bibliyadakı “Yaradılış” bəhsində Fərat çayı Adəm və Həvvanın yaşadığı hesab edilən Eden bağından çıxan dörd çaydan biri kimi göstərilir. Buna baxmayaraq, uzun illər ərzində alimlər çayın necə formalaşdığını dəqiq müəyyən edə bilmirdilər. Onun yaranmasına dair izlər qalın çöküntü laylarının altında gizlənmiş və milyonlarla il davam edən tektonik proseslər nəticəsində dəyişmişdi.

Fərat əvvəllər iki ayrı çay olub

Tədqiqat zamanı alimlər seysmik tomoqrafiya, peyk müşahidələri, geoloji xəritələşdirmə və Aralıq dənizinin dibindəki çöküntülərin analizindən istifadə ediblər.

Araşdırma göstərib ki, indiki Türkiyə və Suriya ərazilərində vaxtilə bir-birindən ayrı axan iki nəhəng çay mövcud olub. Alimlər onları Paleo-Karasu və Paleo-Murat adlandırıblar.

Milyonlarla il ərzində baş verən geoloji dəyişikliklər nəticəsində bu çayların məcraları dəyişib və təxminən 1,6 milyon il əvvəl onlar birləşərək Fars körfəzinə doğru axan vahid su hövzəsinə çevrilib. Beləliklə, müasir Fərat çayı formalaşıb.

Bəşər sivilizasiyasının beşiyi

Təxminən 3 min kilometr uzunluğa malik olan Fərat Qərbi Asiyanın ən uzun çayı hesab edilir. O, tarixdə “bəşəriyyətin beşiyi” kimi tanınan Məhsuldar Aypara bölgəsindən keçir.

Dəclə və Fərat çayları quraq ərazilərin ortasında münbit torpaqlar yaradaraq təxminən 6 min il əvvəl şumerlərin və assuriyalıların güclü sivilizasiyalar qurmasına şərait yaradıb.

Bu səbəbdən çayın mənşəyi uzun illər alimlərin maraq dairəsində olub. İndiyədək bəzi nəzəriyyələr Fəratın Aralıq dənizinə tökülən qədim çaylardan yarandığını, digərləri isə onun mənbələrinin Ərəbistan yarımadasına qədər uzandığını iddia edirdi.

Aralıq dənizinin quruması hər şeyi dəyişib

“Nature Geoscience” jurnalında dərc olunan araşdırmaya görə, Fəratın formalaşmasında milyonlarla il əvvəl baş vermiş qlobal geoloji hadisələr mühüm rol oynayıb.

Alimlərin hesablamalarına əsasən, 16,5 milyon il əvvəl Paleo-Murat çayı yaranıb. Daha sonra, təxminən 8,6-5,9 milyon il əvvəl Paleo-Karasu formalaşıb. Həmin dövrdə hər iki çay Şimali Anadolu qırılma xəttinin cənubundakı göllər sisteminə tökülürdü.

Təxminən 5,3 milyon il əvvəl isə Aralıq dənizi hövzəsində böyük geoloji hadisə baş verib. Cəbəllütariq boğazı istiqamətində Atlantik okeanı ilə əlaqənin kəsilməsi nəticəsində Aralıq dənizi demək olar ki, quruyub.

Su səviyyəsinin 1,5-2 kilometr aşağı düşməsi bölgədəki çayların məcralarını sürətlə dəyişdirib. Eyni zamanda tektonik hərəkətlər Anadolu plitəsinin bəzi hissələrini əyərək eroziya prosesini gücləndirib.

Nəhəng daşqınlar yeni çayın əsasını qoyub

Araşdırma müəlliflərinin qənaətinə görə, həmin dövrdə Anadolunun yüksək dağlıq ərazilərində yerləşən iri göllər təbii bəndlərini yararaq nəhəng daşqınlara səbəb olub.

Bu proseslərin izləri bu gün də Handere və Nahr-Menaşe geoloji formasiyalarında qorunub saxlanılır. Alimlər həmin yataqları qədim superdaşqınların sübutu hesab edirlər.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, sonrakı milyonlarla il ərzində davam edən tektonik dəyişikliklər Paleo-Murat və Paleo-Karasu çaylarını tədricən bir-birinə yaxınlaşdırıb. Nəhayət, təxminən 1,6 milyon il əvvəl onların birləşməsi nəticəsində bu gün Bibliya mətnlərində və tarixi mənbələrdə adı çəkilən Fərat çayı yaranıb.

Adəm