İsraildə hökumətin taleyi ərəblərin əlində: Haqqı tanınmayan icma nəyi dəyişəcək?

İsraildə keçirilən ümumi seçkilərdə ərəb partiyaları tarixi uğura imza ataraq Knessetdə 19 mandat qazanıb. Ölkə əhalisinin təxminən 21 faizini təşkil edən ərəblərin seçkilərdə fəal iştirakı siyasi qüvvələr arasındakı balansı dəyişib.

Publika.az xəbər verir ki, bu barədə “Milliyet” məqalə dərc edib. Bildirilib ki, seçkilərdə heç bir blokun hökumət qurmaq üçün tələb olunan 61 mandatı əldə edə bilməməsi ərəb partiyalarını koalisiya danışıqlarında əsas aktorlardan birinə çevirib.

Bəs İsraildə yaşayan ərəb icması hansı tarixi proseslərdən keçib və bu gün ölkə siyasətində hansı mövqeyə sahibdir?

78 illik tarix və kimlik mübarizəsi

İsrail 1948-ci ildə qurulduqdan sonra baş verən müharibə bölgənin demoqrafik mənzərəsini dəyişib. Fələstinlilərin Nəkbə (Böyük Fəlakət) adlandırdığı proses zamanı 700 mindən çox insan doğma yurdlarından didərgin düşüb. Ərazilərdə qalan təxminən 150 min ərəb isə sonradan İsrail vətəndaşlığı əldə edib.

Bununla belə, onlar 1966-cı ilə qədər 18 il ərzində hərbi idarəçilik və hərbi vəziyyət rejimi altında yaşayıblar. 1967-ci ildə Şərqi Qüdsün işğalından sonra bölgədəki ərəb əhalisinin bir hissəsi də İsrailin nəzarəti altına keçib. Lakin onların böyük qismi İsrail vətəndaşlığını qəbul etməyərək daimi yaşayış statusunda qalıb. Hazırda sayı təxminən 2 milyona çatan İsrail vətəndaşı ərəblər ölkə əhalisinin 21 faizini təşkil edir.

Sosial bərabərsizlik problemi

İsrail qanunvericiliyində bütün vətəndaşların bərabərliyi tanınsa da, ərəb icmasının sosial və iqtisadi vəziyyəti ilə bağlı problemlər davam edir. İnsan hüquqları təşkilatları bəzi qanunların ərəblərə qarşı birbaşa və ya dolayı ayrı-seçkiliyə səbəb olduğunu bildirirlər. Bu kontekstdə 1950-ci ildə qəbul edilmiş Qayıdış qanunu xüsusi diqqət çəkir. Qanun dünyanın istənilən yerində yaşayan yəhudilərə İsrailə köçərək vətəndaşlıq əldə etmək hüququ verir. 1948 və 1967-ci illərdə evlərini tərk etməyə məcbur qalan fələstinlilərin və onların nəvələrinin isə əvvəlki torpaqlarına qayıtmaq hüququ tanınmır.

Ərəb əhalisinin üzləşdiyi əsas problemlərdən biri də təhsil və məşğulluq sahəsindəki bərabərsizlikdir. Ərəb bölgələrində məktəblərin maliyyələşdirilməsinin yetərsiz olması təhsilin keyfiyyətinə təsir göstərir. Nəticədə ərəb vətəndaşları iş tapmaqda çətinlik çəkir və yəhudi vətəndaşlarla müqayisədə daha az gəlir əldə edirlər. Məqalədə istinad edilən məlumatlara görə, ərəb ailələrinin yarıdan çoxu yoxsulluq həddindən aşağı səviyyədə yaşayır. Yəhudi ailələri arasında isə bu göstərici təxminən 20 faizdir. Hərbi xidmət də bərabərsizlik müzakirələrinin bir hissəsidir. İsraildə ərəb vətəndaşları üçün hərbi xidmət məcburi deyil.

Ərəb partiyaları niyə əhəmiyyətlidir?

İsraildə ərəb partiyaları uzun illər parlamentdə məhdud təmsilçilik imkanlarına malik olub. Onların hökumət koalisiyalarından kənarda qalması və icmanın problemlərinin siyasi gündəmdə lazımi səviyyədə yer almaması ərəb seçicilərin siyasi proseslərə münasibətinə təsir göstərib. 2021-ci ildə Birləşmiş Ərəb Siyahısının Netanyahunu hakimiyyətdən uzaqlaşdıran koalisiyaya qoşulması bu baxımdan mühüm hadisə olub. Bu addım ərəb partiyalarının hökumətin formalaşdırılmasında iştirak edə biləcəyini göstərib.

2026-cı ilin oktyabrında keçirilən seçkilərdə isə ərəb partiyaları 19 mandat qazanaraq yeni uğura imza atıblar. Seçkilərin ilkin nəticələrinə əsasən, nə Baş nazir Benyamin Netanyahunun rəhbərlik etdiyi sağ blok, nə də müxalifətin “Dəyişiklik bloku” hökumət qurmaq üçün tələb olunan çoxluğu əldə edə bilib. Bu vəziyyət ərəb partiyalarının siyasi əhəmiyyətini artırıb. Onların mövqeyi yeni koalisiyanın formalaşmasına və gələcək hökumətin siyasi istiqamətinə təsir göstərə bilər. Beləliklə, uzun illər İsrail siyasətində məhdud təsir imkanlarına malik olan ərəb partiyaları indi hökumətin taleyini müəyyənləşdirə biləcək qüvvələrdən birinə çevrilib.

Müəllif: Roza