Beynəlxalq təhsil Azərbaycan tələbələri üçün hərəkətverici qüvvə ola bilər - MÜSAHİBƏ

Azərbaycanın təhsil sektorunda təsirli və dayanıqlı təşəbbüslərin tətbiqində xüsusi rola malik olan Elşad Məmmədzadə hesab edir ki, beynəlxalq təhsil gələcəkdə Azərbaycan gəncləri üçün güclü hərəkətverici qüvvə və əsas ümid mənbəyinə çevriləcək.

“Akademi Group”un həmtəsisçisi, “Delta Education”un təsisçisi və Azərbaycanın ali təhsilinin inkişafına fəal töhfə verən şəxs kimi, Məmmədzadə azərbaycanlı tələbələr üçün beynəlxalq təhsil imkanları, öz qabaqcıl təşəbbüsləri və ölkədə qlobal təhsilin gələcəyi ilə bağlı baxışları barədə "Anews.az" danışıb. Publika.az həmin müsahibəni təqdim edir.

– Söhbətə Sizin akademik yolunuzdan başlayaq. Harada təhsil almısız və təhsil sahəsində karyeranızı necə formalaşdırmısınız?

– Mənim akademik yolum Azərbaycan Dillər Universitetindən başlayıb. Burada mən həm bakalavr, həm də magistr təhsilimni ingilis dilçiliyi ixtisası üzrə tamamladım. Bu səviyyədə dil öyrənmək sadəcə söz ehtiyatını və qrammatikanı mənimsəmək deyildi. Bu, fərqli mədəniyyətləri, baxış bucaqlarını və effektiv ünsiyyətin əhəmiyyətini anlamaq idi. Bu baza məni təbii şəkildə beynəlxalq təhsil sahəsinə yönəltdi. Bu gün biz azərbaycanlı tələbələrlə işləyirik, onlara xaricdə akademik imkanlar əldə etməyə kömək edirik, uyğun proqramların seçilməsindən tutmuş qəbul prosesinə kimi bələdçiləri oluruq. Mənim öz akademik təcrübəm mənə tələbələrlə şəxsi səviyyədə əlaqə qurmağa, onların arzularını anlamağa və onları təkcə akademik deyil, həm də mədəni cəhətdən xaricdə oxumağın çətinliklərinə hazırlamağa imkan verir. Təhsil mənim həyatımı dəyişdi və mən də başqalarının bu transformativ təcrübəyə qlobal miqyasda çıxış əldə etməsinə kömək etməkdə həvəsliyəm.

- Siz bu sahədə çalışacağınıza necə qərar verdiniz və bu yolda Sizi nə motivasiya etdi?

– Bu çox gözəl sualdır. Mənim beynəlxalq təhsil sahəsinə gəlişim əvvəlcədən planlaşdırılmış bir yol deyildi. Bu, şəxsi təcrübələrim və başqalarına eyni imkanlardan yararlanmaqda kömək etmək istəyi nəticəsində tədricən formalaşdı. İngilis dilçiliyi üzrə magistr təhsili aldığım dövrdə mən hər zaman xaricdəki həyat və təhsil
təcrübələrinə valeh idim. Mənim üçün dönüş nöqtəsi 2005-ci ildə baş verdi. O zaman mən Beynəlxalq Mübadilə Proqramında iştirak edərək ABŞ-a səyahət etdim. Bu təcrübə mənə başqa bir ölkədə yaşamağın, yeni mədəniyyətə uyğunlaşmağın və beynəlxalq təcrübələrin necə dəyişdirici ola biləcəyini birbaşa yaşamaq imkanı verdi. Bu, mənə mobilliyin və mədəni mübadilənin şəxsi və peşəkar inkişafda necə mühüm rol oynadığını göstərdi.

Həmin təcrübədən sonra mən dostlarıma və gənc tələbələrə universitet müraciətləri və xaricdə təhsil planları ilə bağlı kömək etməyə başladım. Əvvəl qeyri-rəsmi şəkildə etdiyim bu istiqamətləndirmə tezliklə bir ehtirasa çevrildi. Mən anladım ki, Azərbaycanda çoxlu istedadlı gənclər var, amma onların bəzən lazımi məlumat və ya dəstək çatışmazlığı olur.

2008–2012-ci illər arasında mən yüzlərlə tələbənin beynəlxalq mübadilə proqramlarında, xüsusən də ABŞ-da həyata keçirilən Work and Travel, Camp USA və Internship proqramlarında iştirakını uğurla təmin etdim. Bundan əlavə, ABŞ-a Yay Düşərgəsi və Yay Təhsil Proqramları, Böyük Britaniyaya Yay Dil Proqramları və gənc mütəxəssislər üçün təcrübə (internship) imkanları təşkil etdim.

Başqa bir layihəm universitet tələbələrinin bir semestrlik müddətə ABŞ universitetlərində təhsil almalarına şərait yaratmağa yönəlmişdi. Bu təşəbbüs onlara Amerika təhsil sistemini birbaşa tanımaq və dəyərli akademik və mədəni əlaqələr qurmaq imkanı verdi.

Bu birgə səylər nəticəsində çoxlu tələbə beynəlxalq təcrübə qazandı, onların bəziləri bu təcrübədən ilhamlanaraq ABŞ və Böyük Britaniyada tam dərəcəli təhsillərini davam etdirdilər.

Mənim əsas motivasiyam da məhz bu oldu. Boşluğu aradan qaldırmaq, tələbələrə etibarlı və fərdi yanaşma ilə bələdçilik etmək və beynəlxalq təhsili Azərbaycan gəncləri üçün daha əlçatan etmək. Bir tələbənin qəbul məktubunu əlinə alana və ya xaricə yola düşənə qədər keçdiyi yolu görmək inanılmaz dərəcədə məmnunluq hissi yaradır. Onların həyatını dəyişdirəcək qədər əldə etdikləri nəticələr məni hər gün motivasiya edir.

Bundan əlavə, həmin dövrdə mən bir neçə dəfə ABŞ Konsulluğunun nümayəndələri ilə görüşdüm. Biz həm yeni əməkdaşlıq imkanlarını, həm də azərbaycanlı və digər beynəlxalq tələbələrin ABŞ proqramlarına qoşularkən qarşılaşdıqları çətinlikləri müzakirə etdik.

Bu çox dəyərli dialoq idi və Azərbaycan tələbələrinin beynəlxalq təcrübələrə çıxışını daha asan və dəstəkləyici etmək yollarını müəyyənləşdirməyə kömək etdi.

– Xarici universitetlərlə işləmək təcrübənizə əsasən deyə bilərsinizmi azərbaycanlı tələbələr üçün qəbul prosesində hər hansı çətinliklər varmı?

– Bir çox azərbaycanlı tələbələr yüksək motivasiyaya və güclü akademik potensiala malik olsalar da, bir sıra çətinliklərlə üzləşirlər. Əvvəlcə, maariflənmə və real gözləntilərin çatışmazlığı var. Bəzi tələbələr hansı proqramların onlara uyğun olduğunu, akademik səviyyələrinə və gələcək planlarına necə uyğun gəldiyini bilmirlər. Bəzən sadəcə düzgün məsləhət almadıqları üçün qarşılarına çox yüksək və ya çox aşağı məqsədlər qoyurlar. Məhz buna görə bizim işimiz çox vacibdir. Biz təkcə uyğun universitetləri tapmaqda kömək etmirik, həm də tələbələri akademik, emosional və praktiki cəhətdən qarşıda duran mərhələlərə hazırlayırıq. Proses düzgün idarə olunduqda, qəbul şansı əhəmiyyətli dərəcədə artır.

Əlavə bir əsas çətinlik isə xüsusilə ingilisdilli ölkələr üçün vacib olan dil biliyidir. Hətta illərlə ingilis dili oxuyan tələbələr IELTS və TOEFL kimi beynəlxalq imtahanları verməkdə çətinlik çəkirlər. Bu imtahanlar təkcə dil biliyi deyil, imtahan strategiyası və inam da tələb edir.

Digər böyük maneə akademik sənədlərin tanınmasıdır. Bəzi xarici universitetlər Azərbaycan təhsil sistemi, qiymətləndirmə miqyası və ya proqram strukturu ilə tanış olmaya bilər. Bu, bəzən əlavə yoxlama mərhələlərinə və vaxt itkisinə gətirib çıxarır. Bizim işimizin bir hissəsi də məhz bu anlayış boşluğunu aradan qaldırmaq, universitetlərə Azərbaycan diplomlarının dəyərini tanıtmaqdır.

Bundan başqa, maliyyə planlaşdırması və viza tələbləri də problem yarada bilər. Hətta qəbul alan tələbə belə, təqaüd müraciətləri, maliyyə təminatı sübutları və ya viza müsahibələrində çətinlik çəkə bilər.Bu mərhələlərdə düzgün istiqamətləndirmə vacibdir.

– Siz rəhbərlik etdiyiniz əsas layihələr və onların azərbaycanlı tələbələr üçün açdığı imkanlar barədə danışa bilərsinizmi?

– Azərbaycanda bir çox təhsil məsləhətçiləri uzun illər ənənəvi və subyektiv universitet yerləşdirmə metodlarına güvənirdi. Bu isə tez-tez tələbələrin uyğun olmayan seçimlər etməsinə və akademik standartlara cavab verməməsinə gətirib çıxarırdı. Biz bu sistematik problemi gördük və iki mərhələli tələbə qiymətləndirmə və yerləşdirmə modeli hazırladıq. Bu model tələbənin real bacarıqlarını və uyğunlaşma qabiliyyətini xarici universitetlərin tələbləri ilə uzlaşdırır.

Bu yanaşma Azərbaycan bazarında ilk idi. Biz strukturlaşdırılmış, məlumat-əsaslı və elmi əsaslara söykənən sistem təqdim etdik. Tələbələrin performans göstəriciləri və psixoloji adaptasiya meyarlarına əsaslanan bu model beynəlxalq universitetlər tərəfindən yüksək qiymətləndirildi. Universitetlər resursların daha səmərəli bölüşdürüldüyünü və maliyyə idarəçiliyinin yaxşılaşdığını bildirdilər.

Bundan başqa, biz “Academy Fair Series” (Akademiya Sərgiləri Silsiləsi) adlı yeni konsepsiya yaratdıq. Bu sərgilərdə 70-dən çox universitet iştirak edirdi. Azərbaycanlı tələbələr birbaşa universitet nümayəndələri ilə görüşür, təqaüd imkanları və akademik proqramlar haqqında məlumat alırdılar. Xüsusilə qürur duyduğum məqam odur ki, biz sərgini təkcə Bakıda deyil, Gəncədə də keçirdik. Beləliklə bölgələrdəki tələbələr də beynəlxalq təhsil imkanlarına çıxış qazandılar.

Daha sonra bu layihə Gürcüstan və Qazaxıstana da genişləndirildi və Cənubi Qafqaz–Mərkəzi Asiya regionu üzrə təhsil əməkdaşlığını gücləndirdi. Nəticədə minlərlə tələbə dünyanın müxtəlif universitetləri ilə birbaşa əlaqə qurdu, yeni təqaüd və təhsil imkanları barədə məlumat aldı.

Bu tədbirlər həm tələbələr, həm universitetlər, həm də dövlət qurumları üçün məlumatlılıq, şəffaflıq və əməkdaşlıq mədəniyyətini təşviq etdi. Ən əsası, regiondan olan çoxlu tələbə tibb, mühəndislik və sosial elmlər sahələrində təhsillərini xaricdə davam etdirdi.

Beləliklə, “Academy Fair Series” qlobal təhsilə çıxışın genişlənməsinə, beynəlxalq tərəfdaşlıqların möhkəmlənməsinə və Azərbaycan gənclərinin qlobal düşüncəli nəslinin formalaşmasına səbəb oldu.

– Xaricdə gənclərin təhsilinə dair Dövlət Proqramı haqqında nə düşünürsünüz? Sizcə, bu proqram nə dərəcədə effektivdir? Hansı imkanlar və çətinlikləri özündə birləşdirir?

– Mənim fikrimcə, Dövlət Proqramı Azərbaycanın çox vacib və strateji təşəbbüsüdür. Bu proqram gənclərə dünyanın ən yaxşı universitetlərində təhsil almaq imkanı yaradır. Artıq biz görürük ki, bu proqramın məzunları ölkəyə yeni baxış bucaqları və standartlar gətirirlər və bu, ölkəmizə fayda verir. Mən bu proqramla bağlı keçirilən müzakirələrə dəvət almışam və orada öz təkliflərimi və təkmilləşdirmə ideyalarımı bölüşmüşəm. Bununla belə, hesab edirəm ki, proqramı daha da gücləndirmək yolları mövcuddur.

Məsələn, çoxlu istedadlı tələbələr - xüsusən də Bakıdan kənarda yaşayanlar - hazırlıq mərhələsində çətinlik çəkirlər. Əgər onlara standartlaşdırılmış imtahanlara (SAT, IELTS, TOEFL) hazırlıq üçün daha çox məlumat və maliyyə dəstəyi verilsə, bu, bərabər imkanları genişləndirər.

Eyni zamanda, mən hesab edirəm ki, tələbələr xaricə getməzdən əvvəl hazırlıq və oriyentasiya mərhələsi çox vacibdir. Güclü təlim sessiyaları onlara mədəni fərqləri, akademik gözləntiləri və praktiki məsələləri öncədən anlamalarına kömək edər.

Həmçinin, belə sessiyalarda Azərbaycanın strateji prioritetləri - rəqəmsallaşma, enerji keçidi, səhiyyə innovasiyaları, kənd təsərrüfatı kimi sahələr barədə məlumat vermək faydalı olardı. Bu, tələbələrin gələcəkdə öz təhsillərini milli inkişaf məqsədlərinə necə tətbiq edə biləcəklərini anlamalarına kömək edərdi.

Əlbəttə, müəyyən çətinliklər də var. Birincisi, məlumatlılıq və əlçatanlıqdır ki, hər kəs eyni dərəcədə məlumata malik deyil. İkincisi, reinteqrasiya problemi var. Bəzən məzunlar yüksək ixtisasla geri qayıdırlar, amma öz biliklərini tam tətbiq edə biləcəkləri sahə tapmaqda çətinlik çəkirlər. Nəhayət, tələbələrin xaricdə oxuduqları
ixtisaslarla Azərbaycanın gələcək liderlərə ehtiyacı olan sahələr arasında daha güclü uyğunluq olmalıdır.

Ümumilikdə, mən Dövlət Proqramını tam dəstəkləyirəm. Əgər hazırlıq, istiqamətləndirmə və reinteqrasiya mərhələlərinə bir qədər daha çox diqqət yetirilsə, bu proqram Azərbaycanın uzunmüddətli inkişafının ən güclü dayaqlarından birinə çevrilə bilər.

– Siz əsasən hansı ölkələrə fokuslanırsınız və niyə məhz bu istiqamətləri seçmisiniz? Tələbələr üçün istiqamət ölkəsini seçərkən hansı meyarlara diqqət yetirirsiniz?

– Mən əsasən Türkiyə, ABŞ, Almaniya, Macarıstan və Böyük Britaniya kimi ölkələrə fokuslanıram. Bu ölkələrin hər biri tələbələri fərqli səbəblərlə cəlb edir. Məsələn, Türkiyə azərbaycanlı ailələr arasında mədəni oxşarlıq, dil yaxınlığı və münasib xərclər səbəbindən populyardır. ABŞ, Almaniya, Böyük Britaniya və Macarıstan isə yüksək
akademik standartlara və beynəlxalq tanınmaya görə seçilir.

Əgər bir tələbə bu çətin, lakin son dərəcə faydalı təhsil yoluna həm maliyyə baxımından, həm də bacarıq səviyyəsi baxımından hazırdırsa mən onun ABŞ və ya Böyük Britaniyanı seçməsini tam dəstəkləyirəm.

Vacib məqam odur ki, çox vaxt qərarı təkcə tələbə vermir. Valideynlər mühüm rol oynayır, və çox hallarda onlar daha yaxın və tanış ölkələrə üstünlük verirlər. Məhz buna görə də Türkiyə çox vaxt birinci seçim olur. Bu, valideynlərə həm təhlükəsizlik, həm də yaxınlıq hissi verir.

Tələbələrə istiqamət göstərəndə mən bir neçə əsas meyarı nəzərə alıram - universitetin keyfiyyəti və akkreditasiyası, maliyyə məsələləri və təqaüd imkanları, dil və uyğunlaşma çətinlikləri, gələcək karyera perspektivləri, viza siyasəti və tələbə təhlükəsizliyi.Çünki bu amillər ailələrin qərarına ciddi təsir edir. Günün sonunda məqsəd — ambisiya, maliyyə imkanları və ailə gözləntiləri arasında tarazlıq tapmaqdır, belə ki,
tələbə təkcə xaricdə oxumasın, həm də uğur qazansın.

– Xaricdə təhsil almaq istəyən tələbələrə nə tövsiyə edərdiniz? Onlar qəbul şanslarını artırmaq və beynəlxalq təcrübədən maksimum yararlanmaq üçün nəyə fokuslanmalıdırlar?

– Xaricdə təhsil almaq istəyən tələbələrə ilk məsləhətim - tez başlamaq və prosesi ciddi qəbul etməkdir. Xaricdə təhsil sadəcə “xəyal” deyil, planlama, hazırlıq və səbir tələb edən strukturlu bir səyahətdir. Əsas strategiyalara gəldikdə, mən həmişə üç məqamı vurğulayıram. Bunlardan biri akademik hazırlıqdır. Universitetlər davamlı akademik göstəricilərə, dil bacarıqlarına və motivasiyaya baxır. Tələbələr qiymətlərinə diqqət yetirməli, SAT, IELTS və ya TOEFL kimi imtahanlara ciddi hazırlaşmalı və məqsədlərini əks etdirən aydın şəxsi esse (personal statement) yazmalıdırlar.

İkincisi araşdırma və dəqiqlikdir. Bir çox tələbə təsadüfi şəkildə müraciət edir. Əvəzində, proqramları diqqətlə öyrənmək, tələbləri, təqaüdləri, tarixləri və universitetlərin beynəlxalq tələbələrdən nə gözlədiyini başa düşmək vacibdir.Məlumatlı müraciət hər zaman daha güclüdür.

Üşüncü bacarıqlar və düşüncə tərzidir. Xaricdə təhsil yalnız universitetə qəbul olmaq deyil. Bu həmçinin şəxsi inkişaf prosesidir. Tələbələr müstəqillik, ünsiyyət və uyğunlaşma qabiliyyəti kimi bacarıqlar üzərində işləməlidirlər. Universitetlər artıq təkcə qiymətlərə baxmır. Mən tələbələrə könüllülük fəaliyyətlərində iştirak etməyi, klublara qoşulmağı, liderlik imkanlarını ortaya qoymağı tövsiyə edirəm. Bu təcrübələr məsuliyyət, təşəbbüskarlıq və yetkinlik göstərir - bunlar beynəlxalq universitetlərin yüksək qiymətləndirdiyi keyfiyyətlərdir.

Və nəhayət, onlar xaricə getdikdə mən həmişə deyirəm ki, özünüzü dərslərlə məhdudlaşdırmayın. Beynəlxalq icmalara qoşulun, seminar və tədbirlərə gedin, əlaqələr qurun. Çünki beynəlxalq təhsilin həqiqi dəyəri dərsdən kənar təcrübələrdə, əlaqələrdə və o bilikləri vətənə qaytarmaq imkanında gizlənir.

– Nəhayət, azərbaycanlı tələbələr üçün beynəlxalq təhsil imkanlarını genişləndirmək baxımından uzunmüddətli baxışınız nədir?

– Mənim uzunmüddətli baxışım odur ki, Azərbaycanda beynəlxalq təhsilə çıxışı dəstəkləyən tam bir ekosistem qurulsun. Yəni təkcə tələbələri xaricə göndərmək deyil, həm də qlobal təhsili ölkəmizə gətirmək lazımdır. Mən istəyirəm ki, beynəlxalq imkanlar təkcə Bakıda deyil, Gəncə, Lənkəran, Naxçıvan kimi regionlarda da əlçatan olsun. Bu bölgələrdə böyük istedadlar var, amma çox zaman düzgün istiqamət və məlumat çatmır. Regional sərgilər, mentorluq proqramları və maarifləndirici təşəbbüslərlə bütün ölkə üzrə bərabər imkanlar yaratmaq mümkündür.

Bundan əlavə, tələbələr üçün hazırlıq infrastrukturu gücləndirilməlidir. Yəni akademik imtahanlara hazırlıq, təqaüd yönləndirməsi, və xaricə getməzdən öncə oriyentasiya baxımından kğməklik edilməlidir. Erkən mərhələdə bu dəstəyi alan tələbələrin qəbul və uğur şansı əhəmiyyətli dərəcədə artır.

Mən hesab edirəm ki, Azərbaycan cəsarətli addım atmalı və ölkədə ən azı 2–3 nüfuzlu beynəlxalq universitetin filialını açmalıdır. Bu, minlərlə tələbəyə dünyəvi keyfiyyətdə təhsili ölkədən çıxmadan almaq imkanı verər, maliyyə yükünü azaldar və yerli ali təhsildə rəqabəti artırar.

Nəhayət, mənim məqsədim qlobal azərbaycanlı tələbə və məzun şəbəkəsi qurmaqdır. Belə ki, xaricdəki gənclərimiz bir-birini dəstəkləsin, əlaqədə qalsın və əldə etdikləri bilik və liderlik təcrübəsini vətənə qaytarsınlar.

Çünki nəticə etibarilə məsələ təkcə xaricdə oxumaq deyil. O təcrübəni vətənə gətirmək və milli inkişaf üçün istifadə etməkdir.Əgər biz bunları əlçatanlıq, dəstək, qlobal kampuslar və reinteqrasiya həyata keçirə bilsək, o zaman beynəlxalq təhsil Azərbaycanda uzunmüddətli transformasiyanın əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevriləcək.

Nahidə Mustafayeva